Bột xương (tiếng Anh là bone meal) là xương gia súc nghiền mịn, xưa nay được coi là "phân lân hữu cơ" quen thuộc của nhà vườn trồng hoa, trồng cây ăn trái. Nhiều người bón bột xương xong cây vẫn thiếu lân mà không hiểu vì sao. Lý do: lân trong xương chỉ chịu tan khi đất có tính chua.

Bột xương có gì?

Xương chủ yếu là canxi và lân liên kết với nhau (dạng canxi phốt phát), cộng một ít đạm từ chất keo, thịt còn bám. Hàm lượng thay đổi theo cách chế biến:

  • Bột xương sống (nghiền thẳng, không hấp): theo bảng của Đại học Penn State, chứa khoảng 2–6% đạm (N), 15–27% lân (P₂O₅), không có kali; tốc độ nhả dinh dưỡng chậm.

  • Bột xương hấp (qua hơi nước nóng): khoảng 0,7–4% đạm, 18–34% P₂O₅, không có kali; nhả chậm đến trung bình. Đây là loại được bán rộng rãi ở cửa hàng vật tư (Đại học Colorado State).

  • Một loại bột xương thông thường được Colorado State ghi công thức khoảng 3-15-0 (N-P-K), thời gian nhả lân 1–4 tháng.

  • Tài liệu khác của Colorado State tính bột xương chứa khoảng 330 pound P₂O₅ mỗi tấn Mỹ, tức chừng 16–17% P₂O₅.

Ngoài lân, bột xương còn mang theo khá nhiều canxi. Trong một thí nghiệm ở Na Uy, loại bột thịt xương được dùng chứa khoảng 5,4% lân (P) và 11% canxi (Brod và cộng sự, 2016).

Vì sao bột xương chỉ hiệu quả trên đất chua?

Canxi phốt phát trong xương rất khó tan trong nước. Muốn cây lấy được, đất phải có đủ axit để "bẻ" liên kết canxi – lân, nhả lân ra dạng rễ hút được.

  • Nghiên cứu của Đại học Colorado State cho thấy lân trong bột xương chỉ dùng được ở đất có pH dưới 7,0. Trên đất trung tính đến kiềm, bột xương gần như không cấp được lân cho cây.

  • Cùng nguồn này giải thích: đất pH từ 7,5 trở lên thường giàu canxi, canxi giữ chặt lân thành canxi phốt phát không tan. Lân dễ tiêu nhất khi pH đất nằm trong khoảng 6,0–7,0.

  • Thí nghiệm trồng đại mạch trong chậu của Brod và cộng sự (2016) cho thấy ngay trên đất chua (pH 5,3 và 6,2), bột thịt xương ở vụ đầu chỉ đạt khoảng 16–27% hiệu quả so với phân lân khoáng hòa tan. Nhóm tác giả cho rằng nguyên nhân là phần lớn lân trong đó ở dạng gắn với canxi, và độ tan còn giảm mạnh khi pH đất trên 6,5.

Nói cách khác: đất chua thì bột xương là nguồn lân chậm, bền; đất trung tính hay kiềm thì bón bột xương chủ yếu là... bón canxi.

So với supe lân và phân lân tan trong nước

  • Tốc độ: supe lân, MAP, DAP là lân khoáng tan trong nước, cây lấy được ngay sau khi tưới. Bột xương phải chờ đất chua hòa tan dần trong vài tháng.

  • Điều kiện đất: lân tan trong nước dùng được trên nhiều loại đất hơn; bột xương gần như vô dụng khi pH trên 7.

  • Ưu điểm của bột xương: nhả chậm, ít bị rửa trôi, có thêm đạm và canxi, hợp với vườn hữu cơ trên đất hơi chua.

  • Nhược điểm: Colorado State ghi giá thành cao; phần lân cây lấy được ngay trong vụ đầu thấp hơn nhiều so với con số tổng lân ghi trên bao (Brod và cộng sự, 2016).

Trên đất kiềm, hoặc khi cây cần lân gấp (ra rễ, phân hóa mầm hoa), bà con nên chọn loại lân tan trong nước như MAP 12-61 hoặc DAP 21-53 tinh thể, pha liều theo hướng dẫn trên bao bì.

Cách bón bột xương

  • Đo pH đất trước. pH dưới 7 mới nên mua bột xương; pH trên 7 thì để dành tiền mua loại lân khác.

  • Bón lót, trộn vùi: vì nhả chậm và gần như không di chuyển trong đất, bột xương nên trộn đều vào lớp đất ở vùng rễ khi làm đất, đào hố trồng, chứ không rải trên mặt.

  • Lượng bón: Colorado State hướng dẫn cày vùi khoảng 10 pound cho 100 bộ vuông, quy ra gần 0,5 kg mỗi m². Đây là mức cho vườn nói chung; nếu có kết quả phân tích đất thì bón theo lượng lân còn thiếu.

  • Cẩn thận khi bón vôi, rải tro: vôi và tro đều đẩy pH lên. Đất chua cần bón vôi thì bón vừa đủ theo kết quả đo, đừng để pH vượt quá 7, kẻo lân trong bột xương bị "khóa" lại.

  • Đừng chờ kết quả nhanh: lân nhả trong 1–4 tháng, hợp bón lót đầu vụ hơn là "chữa cháy".

Lưu ý bảo quản và thú nuôi

  • Cất bột xương trong bao buộc chặt hoặc thùng có nắp kín, để chỗ khô ráo, thoáng, xa khu vực bếp ăn.

  • Khoa Thú y Đại học Cornell lưu ý cây trồng có bón bột xương sẽ hấp dẫn chó, dễ bị đào bới gốc. Nên vùi bột sâu, lấp kín, để bao bột xa tầm thú nuôi, trẻ nhỏ.

  • Khi rải bột khô nên đeo khẩu trang, găng tay, rửa tay sau khi làm.

Tóm lại

Bột xương là nguồn lân và canxi tan chậm, hàm lượng lân khoảng 15–34% P₂O₅ tùy loại sống hay hấp. Nó chỉ thật sự có ích trên đất có pH dưới 7, nên trộn vùi vào vùng rễ khi bón lót và chờ vài tháng mới phát huy. Đất kiềm hoặc khi cây cần lân gấp thì nên dùng lân tan trong nước. Nhớ cất kín và vùi sâu để chó mèo khỏi đào bới.

Bà con cần tư vấn thêm về cách chọn loại lân hợp với đất vườn nhà mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Penn State Extension – Using Organic Nutrient Sources; Colorado State University Extension – Organic Fertilizers (CMG GardenNotes #234); Colorado State University Extension – Phosphorus Fertilizers for Organic Farming Systems; Brod E. và cộng sự (2016), Drivers of Phosphorus Uptake by Barley Following Secondary Resource Application, Frontiers in Nutrition 3:12; Cornell University College of Veterinary Medicine – Plants toxic to dogs.

Ảnh minh họa: Arnoldius, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).