Nhiều bà con quen bón đạm, lân, kali mà quên mất lưu huỳnh (S). Ở các nước trồng ngô, lúa mì quy mô lớn, một loại phân lỏng rất phổ biến để bù lưu huỳnh là Amoni thiosunfat (ATS). Bài này giải thích ATS là gì, dùng thế nào và cần tránh gì.
Amoni thiosunfat (ATS) là gì?
ATS có công thức hóa học (NH4)2S2O3, thường bán ở dạng dung dịch trong suốt với công thức dinh dưỡng 12-0-0-26S, nghĩa là chứa khoảng 12% đạm (N) dạng amoni và 26% lưu huỳnh. Theo tài liệu môn đất của Đại học Nebraska–Lincoln, đây là nguồn lưu huỳnh được dùng nhiều nhất trong nhóm phân bón lỏng.
Lưu huỳnh thiosunfat biến đổi thế nào trong đất?
Cây không hút trực tiếp được thiosunfat. Theo Khuyến nông Đại học Purdue và Đại học Iowa State, sau khi bón, thiosunfat trước hết chuyển thành tetrathionat (cây cũng chưa dùng được), rồi vi khuẩn trong đất tiếp tục oxy hóa thành sunfat (SO42-), đây mới là dạng rễ cây hút được. Tài liệu Đại học Nebraska mô tả: thiosunfat phân giải thành lượng gần tương đương lưu huỳnh dạng sunfat và lưu huỳnh nguyên tố, phần nguyên tố sau đó tiếp tục bị vi sinh vật oxy hóa.
Thời gian chuyển hóa: Purdue cho biết ở nhiệt độ đất lúc gieo trồng và bón thúc, quá trình có thể mất 1–4 tuần hoặc lâu hơn, và tốc độ khác nhau nhiều giữa các loại đất. Iowa State đưa ra cách ước lượng: trên đất đủ ẩm, khoảng một nửa lượng lưu huỳnh trở thành dạng cây hút được trong vòng một tuần.
Không phải phân chậm tan: cả sunfat, thiosunfat và tetrathionat đều di động trong đất, nên Purdue khuyên không bón quá sớm trước khi trồng vì dễ bị rửa trôi.
So với các nguồn khác: lưu huỳnh trong amoni sunfat (SA) có sẵn ở dạng sunfat, cây dùng ngay; còn lưu huỳnh nguyên tố (lưu huỳnh bột) chuyển hóa chậm hơn ATS rất nhiều (theo Iowa State).
Vai trò: vừa cấp đạm, vừa cấp lưu huỳnh
Đạm amoni: 12% N giúp cây xanh lá, đẻ nhánh, phát triển thân lá.
Lưu huỳnh: là thành phần của axit amin chứa lưu huỳnh và protein, giúp cây dùng đạm hiệu quả hơn.
ATS có ức chế urease và nitrat hóa không?
Có, nhưng nhẹ. Purdue cho biết ATS làm chậm quá trình thủy phân urê (nhờ vậy giảm thất thoát đạm dạng khí amoniac) và làm chậm quá trình chuyển amoni thành nitrat. Một thí nghiệm của Goos và Fairlie đăng trên tạp chí Soil Science Society of America Journal (1988) cho thấy khi trộn ATS vào dung dịch urê–amoni nitrat (UAN) với tỷ lệ 5% theo thể tích, quá trình thủy phân urê trong đất bị chậm lại, nhưng mức độ tùy loại đất, độ ẩm và cách bón.
Tuy vậy, Iowa State và Purdue đều nhấn mạnh: tác dụng ức chế của ATS không ổn định và không mạnh bằng các chất ức chế chuyên dụng như NBPT (ức chế urease), nitrapyrin hay DCD (ức chế nitrat hóa), và muốn có tác dụng thì phải dùng lượng ATS khá cao. Bà con chỉ nên xem đây là lợi ích kèm theo.
Cách dùng ATS
Pha chung với đạm lỏng (UAN): cách dùng phổ biến nhất ở Mỹ; làm theo hướng dẫn phối trộn của nhà sản xuất.
Bón vùi, bón theo băng cách hạt: theo Bộ Nông nghiệp tỉnh Saskatchewan (Canada), ATS có thể bón trước, trong hoặc sau khi gieo: bón băng trước khi gieo, bón băng gần hạt (không chạm hạt) lúc gieo, hoặc rải rồi vùi trước khi gieo.
Đưa vào nước tưới: ATS tan hoàn toàn nên có thể châm qua hệ thống tưới; lưu huỳnh cần thời gian chuyển hóa nên đừng chờ cây vàng lá mới bón.
Liều lượng: tùy kết quả phân tích đất và nhu cầu cây, bà con pha và bón theo hướng dẫn trên bao bì.
Lưu ý quan trọng khi dùng ATS
Không đặt sát hoặc tiếp xúc với hạt giống: Purdue và Iowa State khuyến cáo không bón ATS trong rạch gieo hạt vì có thể làm giảm nảy mầm, hại rễ và cây con. Tài liệu Nebraska cũng nêu ATS có hiệu ứng muối cao với hạt.
Không phun lá đậm đặc: Iowa State khuyến cáo không dùng ATS làm phân bón lá; Saskatchewan cảnh báo dung dịch tiếp xúc trực tiếp với lá có thể gây cháy lá.
Không trộn với dung dịch axit mạnh: thiosunfat gặp axit sẽ bị phân hủy, giải phóng khí lưu huỳnh đioxit (SO2) rất độc khi hít phải và tạo cặn lưu huỳnh.
Cẩn thận khi pha với thuốc cỏ: Iowa State cho biết dùng ATS làm dung môi pha thuốc cỏ có thể gây không tương thích khi ATS chiếm trên 10% dung dịch, và có nghiên cứu ghi nhận ATS làm giảm hiệu lực của glyphosate. Luôn thử trộn trong lọ nhỏ (jar test) trước.
Tương thích và so sánh với nguồn lưu huỳnh khác
ATS trộn tốt với đạm lỏng nhưng kỵ dung dịch axit mạnh. Nếu cây cần lưu huỳnh ngay ở dạng sunfat, bà con có thể cân nhắc các nguồn sunfat tan sẵn như amoni sunfat, Kali sunphat (SOP) hoặc magie sulfate, tùy cây đang thiếu thêm kali hay magie.
Tóm lại
Amoni thiosunfat (ATS, 12-0-0-26S) là phân lỏng cấp cả đạm lẫn lưu huỳnh, tiện pha chung với đạm lỏng. Lưu huỳnh trong ATS cần vài ngày đến vài tuần để vi sinh vật chuyển thành sunfat cây mới hút được. Ba điều cần nhớ: không cho chạm hạt giống, không phun lá đậm đặc, không trộn với axit mạnh.
Bà con cần tư vấn chọn nguồn lưu huỳnh phù hợp cho cây trồng nhà mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Đại học Purdue – Pest&Crop Newsletter: "What We Know And Don't Know About Ammonium Thiosulfate"; Đại học Iowa State – Integrated Crop Management: "Use of Ammonium Thiosulfate (ATS) in Crop Production"; Đại học Nebraska–Lincoln – Plant and Soil Sciences eLibrary: "Soils Part 8: Sulfur Fertilizers"; Chính quyền tỉnh Saskatchewan (Canada) – "Sulphur Fertilization in Crop Production"; Goos R.J. & Fairlie T.E. (1988), Soil Science Society of America Journal 52(2): 522–524.
Ảnh minh họa: Tim Heaton, Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0).