Xử lý ra hoa mà cây không ra hoa là nỗi bực của nhiều nhà vườn: xiết nước, tạo mầm, phun kéo bông đủ bài mà cây chỉ bung đọt non hoặc im lìm.
Trả lời ngắn: cây chỉ ra hoa khi lá đã già, cây còn dự trữ, đạm thấp, có quãng khô hoặc lạnh đủ dài và không bị thừa chất thúc đi đọt. Dưới đây là 7 lý do hay gặp trên xoài, sầu riêng, cây có múi, nhãn, bơ và cách sửa cho vụ sau.
Cây ra hoa theo cơ chế nào?
Theo tổng quan của Davenport (Đại học Florida) về xoài, mầm đầu cành khi "thức dậy" có thể thành đọt lá hoặc phát hoa, tùy tỷ lệ giữa chất thúc ra hoa (tăng khi trời lạnh, do lá tạo ra) và chất thúc đi đọt (gắn với gibberellin, mạnh khi cành còn trẻ). Tổng quan trên Frontiers in Plant Science (2021) về nhãn cũng kết luận: ra hoa cần dự trữ carbohydrate cao, đạm thấp (tỷ lệ C/N cao) và gibberellin giảm.
Xử lý ra hoa mà cây không ra hoa: 7 lý do hay gặp
1. Cơi đọt chưa già, lá còn non lúc xử lý
Dấu hiệu: phun kéo mầm xong cây bung toàn đọt lá. Davenport ghi ở vùng nhiệt đới, cành xoài phải nghỉ khoảng 4–5 tháng sau cơi cuối mới ra hoa; với nhãn, lá phải trên 60 ngày tuổi thì xử lý KClO3 mới hiệu quả (Frontiers). Cách sửa: tỉa cành đồng loạt sau thu hoạch cho các cơi cùng tuổi, chỉ xử lý khi lá dày, xanh đậm, cứng.
2. Cây vừa mang trái nặng, hết dự trữ
Dấu hiệu: năm trước trúng mùa, năm nay ít hoa hoặc không hoa. UC ANR (California) giải thích trên bơ: trái nhiều hút hết carbohydrate đáng lẽ nuôi lá, rễ, mầm hoa; hạt trong trái còn tiết gibberellin ức chế ra hoa. Cách sửa: tỉa bớt trái năm trúng, thu đúng lứa, bón phục hồi sớm sau thu.
3. Bón đạm nhiều, tưới nhiều: cây đi đọt thay hoa
Dấu hiệu: lá to, xanh mướt, đọt ra liên tục. Davenport ghi đạm lá cao cộng tưới đủ nước làm cây ra cơi liên tục, kéo lùi ra hoa. Cách sửa: dồn đạm ngay sau thu hoạch cho cơi đầu, cắt hẳn đạm trước tạo mầm, chuyển sang lân, kali.
4. Thiếu điều kiện kích: chưa đủ khô, đủ lạnh, hoặc mưa trái mùa
Dấu hiệu: lá đã già nhưng cây đứng im, hoặc gặp mưa lại bung đọt. Queensland ghi đêm 10–12°C thúc xoài phân hóa mầm hoa; vùng nóng cần xiết nước 2–3 tháng trước ra hoa. TNAU (Ấn Độ) khuyên ngưng tưới, ngưng châm phân 30 ngày trước mùa hoa. Cách sửa: đậy mủ, siết nước đủ dài; gặp mưa trái mùa thì chờ cơi mới già rồi làm lại.
5. Dùng chất ức chế sai thời điểm, sai liều hoặc lưu tồn
Dấu hiệu: tưới paclobutrazol xong vẫn đi đọt (tưới quá trễ), hoặc cây lùn, lá nhỏ nhiều vụ liền (lưu tồn). Davenport cho biết paclobutrazol, uniconazole cần ít nhất 90 ngày mới phát huy, chỉ rút ngắn thời gian nghỉ chừng một tháng, và không nên năm nào cũng dùng vì tốn kém, có thể làm cây còi lâu dài. Cách sửa: tính ngược từ ngày muốn ra hoa, đúng liều theo đường kính tán, năm sau giảm hoặc nghỉ; cây lưu tồn thì lo phục hồi, không tưới thêm.
6. Phun kéo mầm khi mầm chưa phân hóa
Dấu hiệu: phun KNO3, thiourea hay siêu lân (MKP) xong cây ra đọt lá. Davenport nói rõ nitrat chỉ "đánh thức" mầm, không quyết định mầm thành hoa hay lá: cành đủ già thì ra hoa, cành non thì ra đọt. Cách sửa: chỉ kéo mầm khi mắt cua, cựa gà đã nhú hoặc cành đã nghỉ đủ lâu; luôn phun thử vài cây.
7. Cây suy, rễ bệnh, tuổi chưa đủ, tỉa cành sai lúc
Dấu hiệu: cây vàng lá, rễ thối, cây tơ chưa tới tuổi, hoặc vừa bị cắt đau. Queensland ghi cường độ ra hoa tùy tuổi cành, mùa vụ và sức khỏe cây; Davenport lưu ý cắt sâu sẽ kích cơi đọt mới sau chừng ba tháng, làm lệch lịch. Frontiers nêu cây bị che bóng không kích hoa được. Cách sửa: chữa rễ, trả sức cây trước; tỉa ngay sau thu hoạch, không tỉa sát lúc làm bông.
Chọn đúng nhóm chất cho vụ sau
Các chất xử lý ra hoa trên thị trường đều đi từ vài hoạt chất gốc: nhóm ức chế gibberellin (paclobutrazol, uniconazole) để chặn đọt, tạo mầm; nhóm lân, kali cao (MKP, siêu lân) để làm già lá, phân hóa mầm; nhóm phá miên trạng, kéo mầm (KNO3, thiourea). Dùng đúng nhóm ở đúng bước quan trọng hơn tìm "loại mạnh". Bà con muốn tự pha từ hoạt chất gốc thì xem MKP (KH2PO4) bón lá, Paclobutrazol 20% WP, Thiourea 99%, hoặc xem các loại kích ra hoa đang bán.
Lưu ý
Các con số về nhiệt độ, tuổi cành lấy từ nghiên cứu xoài, nhãn, bơ ở Úc, Ấn Độ, Mỹ; sầu riêng, cây có múi cùng nguyên lý nhưng mốc cụ thể khác, bà con theo dõi cơi đọt vườn nhà là chính. Không chồng nhiều biện pháp mạnh trong một vụ.
Hỏi nhanh – đáp gọn
Xử lý ra hoa không ra hoa có làm lại ngay được không? Không nên. Chờ cơi đọt vừa bung già hẳn rồi mới làm lại; với xoài, Davenport chờ khoảng hai tháng rồi thử trên vài cây.
Tưới paclobutrazol rồi mà cây vẫn đi đọt, vì sao? Thường do tưới quá trễ (cần ít nhất 90 ngày mới tác dụng) hoặc cây đang thừa đạm, thừa nước. Đừng tưới liều thứ hai chồng lên.
Cây ra trái cách năm có sửa được không? Giảm được chứ không hết hẳn: tỉa bớt trái năm trúng, bón phục hồi ngay sau thu, không ép ra hoa khi cây đang kiệt.
Tóm lại
Xử lý ra hoa mà cây không ra hoa thì đừng vội đổ cho thuốc. Dò lại bảy lý do: lá chưa già, cây hết sức, thừa đạm, thiếu khô lạnh, chất ức chế sai lúc hoặc lưu tồn, kéo mầm sớm, cây suy hay tỉa sai lúc; sửa đúng gốc thì vụ sau mới ra hoa đều.
Bà con cần tư vấn lịch xử lý cho vườn nhà cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Davenport T.L., "Reproductive physiology of mango", Brazilian Journal of Plant Physiology (2007); Queensland Department of Primary Industries, "Mango information kit – Key issues" (1999); Tamil Nadu Agricultural University, TNAU Agritech Portal, "Mango"; Huang và cộng sự, "Floral induction of longan by potassium chlorate", Frontiers in Plant Science (2021); Faber B.A., "Breaking alternate bearing in avocado", UC ANR Topics in Subtropics (2022).
Ảnh minh họa: Yann, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).