Nhiều vườn bón phân đủ, thậm chí dư, mà cây vẫn vàng, còi, đậu trái kém. Một thủ phạm hay bị bỏ qua là pH đất. Đất quá chua hay quá kiềm thì phân bón vào bị “khóa” lại, rễ không hút được. Tin vui là bà con tự đo pH ngay tại vườn được, chỉ mất vài phút với bút đo, giấy quỳ hay bộ test màu. Bài này chỉ cách làm cho đúng và cách đọc kết quả.

pH đất là gì, đọc số thế nào?

pH cho biết đất chua hay kiềm, thang từ 0 đến 14. Số 7 là trung tính, dưới 7 là chua, trên 7 là kiềm. Thang này nhân 10 sau mỗi bậc: đất pH 5 chua gấp 10 lần đất pH 6 và gấp 100 lần đất pH 7. Nên chênh “một chút” trên máy đo thật ra là chênh nhiều.

Bà con có thể đọc nhanh như sau:

  • Dưới 5,5: đất chua nhiều, hay gặp ở đất phèn, đất đồi bón nhiều phân hóa học lâu năm.

  • 5,5–6,5: hơi chua, hợp với phần lớn cây trồng.

  • 6,5–7,5: gần trung tính.

  • Trên 7,5: đất kiềm, hay gặp ở vùng đất đá vôi, đất bón vôi quá tay, hoặc tưới lâu năm bằng nước giếng nhiều vôi.

Đa số cây trồng sống khỏe khi pH khoảng 6–7. Một số cây ưa chua như chè, việt quất, đỗ quyên lại thích đất chua hơn, khoảng 5–5,5.

pH ảnh hưởng tới việc hút phân ra sao?

  • pH 6–7: hầu hết dinh dưỡng dễ tan nhất, rễ hút thuận lợi nhất.

  • Đất quá chua: lân bị giữ chặt; canxi, magie, kali dễ thiếu; nhôm và mangan tan ra nhiều có thể gây độc rễ, rễ cụt, thâm đầu. Vi sinh vật có ích cũng hoạt động kém.

  • Đất kiềm: lân và hầu hết vi lượng như sắt, mangan, kẽm, đồng khó tan. Cây hay vàng lá non, gân còn xanh dù đất không hề thiếu sắt.

Nói gọn: pH lệch thì bón bao nhiêu cây cũng đói. Trước khi tăng phân, hãy đo pH.

Ba cách đo pH tại vườn

1. Giấy quỳ, que thử pH

  • Rẻ, dễ dùng, bán ở cửa hàng hóa chất, cửa hàng cá cảnh.

  • Giấy quỳ đỏ – xanh loại cũ chỉ cho biết chua hay kiềm, không ra con số. Nên mua loại que thử có bảng màu chia nhỏ, tốt nhất chia từng 0,5 đơn vị.

  • Nên so màu dưới ánh sáng tự nhiên, không so dưới đèn vàng.

2. Bộ test màu (dung dịch chỉ thị)

  • Cho đất, nước và thuốc thử vào ống, lắc, để lắng rồi so màu với bảng.

  • Độ chính xác tương đương que thử. Thuốc thử để lâu, để chỗ nóng dễ hỏng, nên xem hạn dùng và cất nơi mát.

3. Bút đo pH điện tử

  • Nếu dùng đúng cách, đây là cách cho kết quả gần với phòng thí nghiệm nhất trong các cách đo tại vườn.

  • Phải hiệu chuẩn bằng dung dịch chuẩn (thường là pH 7 và pH 4) trước khi đo; dung dịch chuẩn phải còn hạn.

  • Giữ đầu điện cực luôn ẩm bằng dung dịch bảo quản. Bút để khô đầu đo, bỏ cốp xe nóng thì đo sai.

Cẩn thận với loại que kim loại cắm thẳng xuống đất. Một thử nghiệm của Đại học Arkansas, được Đại học Bang Oregon dẫn lại, cho thấy loại que cắm này báo cùng một con số cho những mẫu đất chênh nhau hơn 2 đơn vị pH. Không nên dựa vào nó để quyết định bón vôi.

Cách làm mẫu đo cho chuẩn

  • Lấy đất ở nhiều điểm trong vườn, cùng độ sâu vùng rễ, trộn đều. Bỏ rác, đá, bóp nhỏ.

  • Trộn 1 phần đất với 1 hoặc 2 phần nước (theo thể tích) trong ly sạch. Dùng nước cất; không dùng nước giếng, nước máy vì sẽ làm lệch kết quả.

  • Khuấy đều, để yên chừng 15–30 phút cho đất lắng, khuấy lại rồi đo phần nước phía trên.

  • Đo 2–3 lần lấy trung bình. Đổi mẫu thì rửa đầu đo bằng nước cất.

Đọc kết quả và xử lý

  • pH dưới 5,5: thường cần bón vôi. Vôi nông nghiệp tác dụng chậm, nên bón trước khi trồng 2–3 tháng và trộn vào đất. Lượng vôi nên tính theo kết quả phân tích, không ước chừng.

  • pH 5,5–7: đất ổn. Giữ bằng cách bón cân đối, tăng phân hữu cơ hoai mục và các chất cải tạo đất như Kali Humate.

  • pH trên 7,5: tuyệt đối không bón thêm vôi. Tăng hữu cơ, hạn chế tưới nước nhiều vôi. Vi lượng nên dùng dạng chelate; riêng sắt bón gốc nên chọn loại chịu được đất kiềm như Sắt Chelate Fe-EDDHA-6.

Lưu ý

  • Kết quả đo tại vườn chỉ để ước lượng. Nếu pH lệch xa so với nhu cầu của cây, nên gửi mẫu tới phòng phân tích để xác nhận trước khi bón vôi số lượng lớn.

  • pH đất thay đổi theo mùa, có thể chênh vài phần mười đơn vị giữa đầu mùa và giữa vụ. Nên đo cùng thời điểm mỗi năm.

  • Không đo ngay sau khi vừa bón phân, bón vôi.

  • Nếu tưới bằng giếng khoan, đo luôn pH nước tưới, vì nước tưới lâu năm cũng làm đổi pH đất.

Tóm lại

Đo pH đất rẻ và nhanh hơn nhiều so với bón phân sai. Bút đo đã hiệu chuẩn cho kết quả tin cậy nhất, que thử và bộ test màu đủ để ước lượng, còn que cắm thẳng xuống đất thì đừng tin. Nhớ mốc 6–7 là đẹp cho đa số cây; chua quá thì bón vôi có tính toán, kiềm quá thì tăng hữu cơ và dùng vi lượng chelate.

Bà con cần tư vấn cách xử lý đất chua, đất kiềm cho từng loại cây, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Chương trình Nông trại nhỏ Đại học Bang Oregon (OSU) – “Measuring Soil pH”; Khuyến nông Đại học Clemson (HGIC) – “Changing the pH of Your Soil”; Cơ quan Bảo tồn Tài nguyên Thiên nhiên Hoa Kỳ (USDA-NRCS) – Chỉ số chất lượng đất: pH đất; Khuyến nông Đại học Purdue – pH đất và khả năng hấp thu dinh dưỡng.

Ảnh minh họa: PhysicsScotland, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).