Mắc ca là cây "ăn chắc mặc bền". Sổ tay trồng mắc ca của Bộ Công nghiệp Sơ cấp bang Queensland (Úc) nói rõ: vườn chỉ bắt đầu cho thu vào khoảng năm thứ 4–5, phải 12–16 năm cây mới trưởng thành. Chờ lâu như vậy nên sai từ khâu chọn cây, xếp giống, tỉa tán thì rất khó sửa.

Chọn cây ghép, đừng trồng cây hạt

  • Bộ Công nghiệp Sơ cấp bang New South Wales (NSW DPI) khuyên mua cây ghép và không dùng hạt của bất kỳ giống nào làm cây trồng. Theo PROSEA, cây hạt có thời kỳ cây non từ 7 năm trở lên.

  • Khi nhận cây, xem kỹ: bầu chắc tay (bầu lỏng là ít rễ), không có rễ cong hình chữ J, không rệp sáp, nhện. NSW DPI ưa cây trong bầu từ 6 lít trở lên, nằm bầu không quá 2 năm.

  • Không có giống hoàn hảo. Chọn theo tỷ lệ nhân, dáng cây, thời gian rụng hạt. Giống tán đứng hợp trồng dày và chịu gió tốt hơn (PROSEA).

Khoảng cách trồng

Theo NSW DPI, khoảng cách phổ biến hiện nay là hàng cách hàng 8 m, cây cách cây 4 m, hoặc hàng 9 m, cây 3,5–5 m. Năng suất mỗi ha phụ thuộc thể tích tán đón nắng hơn là số cây; trồng dày cho thu sớm nhưng phải tỉa sớm, tỉa đều tay.

Tỉa tạo tán từ năm đầu

  • Năm đầu sau trồng có thể tỉa 3–4 lần để cây có một thân chính, chạc cành đầu tiên cao khoảng 1,0–1,2 m, bỏ sớm cành mọc sai chỗ (NSW DPI).

  • Lâu dài, giữ chiều cao cây thấp hơn bề rộng hàng để nắng rọi được hai bên tán; lá bị che lâu ngày quang hợp kém.

  • Cây đang cho trái nếu cần xén tán thì đợi ít nhất 10 tuần sau khi hoa nở rộ, để lộc mới không tranh với trái non.

Ra hoa và thụ phấn chéo: phải trồng xen nhiều giống

Mỗi chùm hoa dài 10–30 cm, mang 100–500 hoa (PROSEA), nhưng thường chưa tới 5% số hoa đậu trái (NSW DPI). Nghiên cứu của Trueman và cộng sự (2024) trên 19 giống tại 23 vườn ở Úc, Brazil, Nam Phi: ở 17 vườn, 80–100% số hạt là do thụ phấn chéo; hạt thụ phấn chéo thường nặng hơn, nhiều nhân và nhiều dầu hơn hạt tự thụ.

  • NSW DPI khuyên mỗi lô lớn trồng xen ít nhất 2 giống cùng thời gian ra hoa, xếp xen từng cụm 4–10 hàng mỗi giống, hoặc xen từng cây trong hàng nếu hai giống chăm sóc giống nhau.

  • Sổ tay Queensland khuyên đặt 2–3 thùng ong khỏe mỗi ha khi cây bắt đầu ra hoa, và báo người nuôi ong trước khi phun thuốc sâu.

  • Bo cần cho hoa và thụ phấn. Sổ tay Queensland chỉ khuyên phun khi phân tích lá thấy bo dưới 40 mg/kg: tối đa 4 lần, nồng độ 1 g/lít loại bo tan Solubor (dạng DOT). Bo thiếu và thừa cách nhau rất gần, nên kiểm tra lại lá sau đó.

Rụng trái non: phần nào là bình thường

Theo NSW DPI, mắc ca tự "giảm tải" qua 3 đợt: rụng hoa không thụ; rụng ồ ạt trái cỡ hạt đậu trong 3–8 tuần sau đậu; rồi rụng trái lớn từ tuần thứ 10. Đợt cuối nặng thêm khi trời nóng, cây thiếu nước, bị mọt hạt, bệnh đốm vỏ (husk spot) hoặc lộc non mọc tranh. Muốn giảm, cho cây đủ "vốn": tán đủ nắng, đất nhiều chất hữu cơ, rễ được phủ đất kín, thoát nước tốt, đủ dinh dưỡng và không để hạn nặng từ ra hoa đến khi trái còn non.

Thu nhặt hạt rụng: nhặt đều, đừng để lâu

Từ hoa nở tới hạt chín khoảng 5–6 tháng; nhân chín khi dầu trên 72% (NSW DPI). Hạt chín tự rụng, nên nền vườn cần phẳng, sạch.

  • Sổ tay Queensland khuyên nhặt ít nhất 4 tuần một lần, nhất là khi mưa dầm hoặc hạt nằm phơi nắng.

  • Thí nghiệm của Walton và Wallace (2009): hạt nằm đất 3–5 tuần cho ít nhân nguyên hơn, nhiều nhân vỡ, nhân sẫm màu khi rang. Các tác giả khuyên nhặt cách nhau dưới 3 tuần.

  • Ở Úc có nơi phun ethephon cho hạt rụng tập trung, nhưng liều và thời điểm tùy giống, không phun cây yếu hay gần lúc ra hoa; bà con không nên tự làm.

Tách vỏ xanh và sấy hạt

  • Tách vỏ xanh trong vòng 24 giờ sau khi nhặt để hạt không bị hầm nóng mà xuống cấp; chưa kịp thì rải mỏng chỗ thoáng (sổ tay Queensland).

  • Loại hạt chuột cắn, sâu đục, mốc, nứt do nảy mầm; hạt dưới 18 mm thường ít nhân.

  • Hạt mới nhặt có thể ẩm trên 20%, cần đưa về khoảng 10% trong vòng 2 tuần; lúc đó lắc thử thì chừng một nửa số hạt kêu lóc cóc. Không giữ hạt ẩm trên 10% quá 4 tuần.

  • Vườn nhỏ: rải hạt trên giàn lưới dày 10–25 cm, chỗ râm thoáng, cào đảo mỗi tuần. Sấy có gia nhiệt thì không quá 30°C, vì nóng quá làm nhân sẫm màu khi rang, mau hỏng. Tránh phơi nắng gắt lâu, dễ ôi dầu, nứt vỏ.

  • Hạt càng khô càng dễ dập nhân, tránh đổ từ cao. Hạt nguyên vỏ bán cho nhà máy để sấy tiếp và tách vỏ cứng bằng máy.

Lưu ý

  • Số liệu trong bài lấy từ các vùng trồng ở Úc và nước ngoài; mùa hoa, mùa rụng hạt mỗi vùng mỗi khác.

  • Thuốc bảo vệ thực vật, chất điều hòa sinh trưởng chỉ dùng loại đã đăng ký, đúng nhãn.

Tóm lại

Vườn mắc ca bền nhờ: cây ghép, xen ít nhất hai giống trùng mùa hoa, trồng đủ thưa, tỉa tán từ năm đầu, đủ nước lúc đậu trái, nhặt hạt đều tay, tách vỏ trong 24 giờ và sấy nhẹ về khoảng 10% độ ẩm.

Bà con cần tư vấn thêm về dinh dưỡng cho cây mắc ca, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: NSW DPI – Macadamia grower's guide: New orchards (2023), Bearing trees (2024); Queensland DPI – Macadamia grower's handbook (2004); Trueman và cộng sự (2024), Horticulturae 10(3):203; Walton và Wallace (2009), Journal of the Science of Food and Agriculture 89(2); PROSEA No. 2 – Edible fruits and nuts (1991).

Ảnh minh họa: Kristof Zyskowski & Yulia Bereshpolova, Wikimedia Commons (CC BY 2.0).