Khổ qua (mướp đắng) dễ trồng, nhưng nhiều nhà vườn than dây tốt mà trái ít, trái cong, đang lớn thì thối vì dòi. Mấu chốt nằm ở năm việc: làm giàn, tỉa nhánh, thụ phấn, bao trái và hái đúng lúc. Bài này tổng hợp hướng dẫn của Trung tâm Rau Thế giới (World Vegetable Center), Đại học Florida (UF/IFAS), Đại học Nông nghiệp Kerala (Ấn Độ) cùng nghiên cứu về ruồi đục quả.

1. Làm giàn sớm, giàn đủ cao

Theo World Vegetable Center, khoảng hai tuần sau trồng dây khổ qua đã vươn dài rồi đâm nhánh ngang. UF/IFAS cho biết cây có 4–6 lá là bắt đầu ra tua cuốn. Vì vậy nên dựng giàn trước hoặc ngay khi cây bắt đầu bò. Cho leo giàn thì trái to hơn, ít thối do chạm đất, phun thuốc và hái cũng dễ.

  • Chiều cao: World Vegetable Center khuyên giàn cao 1,8–2,0 m, cọc cách nhau 1,2–1,8 m; giàn cọc cao 2 m cho năng suất tốt hơn giàn dây thấp 1 m.

  • Kiểu giàn: giàn chữ A (hai hàng cọc chụm đầu, nối ngang trên đỉnh), giàn vòm bằng ống nhựa, ống sắt, hoặc giàn ngang căng dây đan ô bàn cờ.

  • Mẹo cho trái thẳng: Đại học Nông nghiệp Kerala gợi ý buộc một hòn sỏi nhỏ vào đầu trái non, trái thòng xuống sẽ ít cong.

2. Tỉa nhánh để dồn sức ra hoa

Khổ qua đâm rất nhiều nhánh phụ không cho trái, chỉ làm rậm tán. World Vegetable Center hướng dẫn:

  • Tỉa hết nhánh ngang trên thân chính cho tới khi ngọn leo lên tới mặt giàn; tỉa nhánh ở 10 đốt đầu giúp tăng năng suất.

  • Khi ngọn đã lên giàn, giữ 4–6 nhánh khỏe và bấm ngọn chính để cây cho trái sớm.

  • Không tỉa thì hoa cái chủ yếu nằm ở đốt 10 đến 40 (cao 0,5–2 m). Tỉa nhánh thấp giúp các nhánh phía trên ra nhiều hoa hơn.

3. Thụ phấn: nhờ ong, thiếu ong thì làm tay

Khổ qua có hoa đực, hoa cái riêng trên cùng cây; hoa cái có sẵn một trái non bé xíu ngay dưới cánh hoa. Theo World Vegetable Center, cây ra hoa khoảng 45–55 ngày sau gieo, kéo dài chừng sáu tháng, hoa đực nhiều gấp khoảng 25 lần hoa cái. Mỗi hoa nở lúc sáng sớm và chỉ sống một ngày; phấn yếu dần và có thể mất sức hẳn khi tới trưa. Ong là thợ thụ phấn chính, nhưng mùa mưa trời âm u ong ít bay nên trái đậu kém; trung tâm này khuyên đặt thùng ong cạnh ruộng.

Vườn nhỏ hoặc vắng ong, bà con thụ phấn tay theo cách UF/IFAS hướng dẫn:

  • Làm vào buổi sáng, khi hoa vừa nở.

  • Ngắt một hoa đực đang nở có phấn vàng, chấm nhẹ phấn lên đầu nhụy giữa hoa cái.

  • Thụ phấn thành công thì trái non dưới hoa cái sẽ lớn dần.

Mùa hoa nên hạn chế thuốc trừ sâu hại ong; phải phun thì chọn thuốc phân hủy nhanh.

4. Bao trái chống ruồi đục quả

Ruồi đục quả bầu bí (Bactrocera cucurbitae) là một trong những loài hại trái nặng nhất trên khổ qua. Theo bài tổng quan của Dhillon và cộng sự (Journal of Insect Science, 2005), ruồi cái thích chích đẻ vào trái non, xanh, mềm, trứng nằm sâu 2–4 mm trong thịt trái. Dòi đục bên trong làm trái méo, vàng, thối; trái bị chích sớm thường rụng. Thiệt hại trên cây họ bầu bí được ghi nhận từ 30% tới 100%.

  • Bao sớm: bao khi trái còn nhỏ, dài khoảng 3–4 cm.

  • Vật liệu: túi giấy (có thể hai lớp) hoặc túi lưới nylon như World Vegetable Center gợi ý.

  • Vệ sinh ruộng: dòi chui xuống đất hóa nhộng, nên trái hư bỏ lại ruộng là “lò ấp” ruồi lứa sau. Nhặt sạch trái hư, trái sót và chôn sâu; theo nghiên cứu được trích trong bài tổng quan, chôn sâu khoảng 0,46 m thì ruồi không chui lên được.

  • Bẫy: treo thêm bẫy dẫn dụ ruồi đực (cue-lure) và dùng bả protein để giảm mật độ ruồi.

5. Tưới và bón thúc đều tay

Khổ qua không chịu hạn. World Vegetable Center khuyên giữ ẩm đều lớp đất 50 cm trên cùng, mùa mưa phải thoát nước tốt; bón thúc lần đầu khi cây có 4–6 lá thật, sau đó khoảng hai tuần một lần. Phần đạm, kali bón thúc có thể dùng phân tan như Canxi nitrat hoặc Kali sunphat, lượng tùy đất và theo hướng dẫn trên bao bì.

6. Thu hoạch đúng độ, đúng nhịp

Theo World Vegetable Center, thường 15–20 ngày sau đậu trái, hay 60–75 ngày sau trồng (tùy giống), trái đạt độ bán được.

  • Vỏ xanh bóng, trái chắc, mọng; bổ thử thấy hạt còn mềm và trắng.

  • Hái 2–3 ngày một lần, dùng kéo hoặc dao bén cắt cuống, không giật dây.

Để quá lứa, trái sẽ xốp, chua, chuyển vàng hoặc cam rồi nứt; UF/IFAS mô tả thêm lớp cơm bao hạt chuyển đỏ. Khổ qua để không lâu, nên bán sớm; cần giữ thì để nơi mát 12–13 °C được 2–3 tuần, tránh dưới 10 °C và không để chung với chuối, dứa, táo.

Lưu ý

  • Các con số trong bài lấy từ thử nghiệm ở Đài Loan, Florida, Ấn Độ; bà con theo dõi giống và thời tiết thực tế để điều chỉnh.

  • Không thụ phấn tay vào buổi trưa, chiều vì lúc đó phấn đã yếu.

  • Dùng thuốc bảo vệ thực vật thì đọc kỹ nhãn và giữ đúng thời gian cách ly trước khi hái.

Tóm lại

Muốn khổ qua sai trái, đẹp mã: dựng giàn cao 1,8–2 m từ đầu; tỉa sạch nhánh gốc tới khi ngọn lên giàn rồi giữ 4–6 nhánh; thụ phấn buổi sáng; bao trái khi còn nhỏ và gom sạch trái hư; hái lúc vỏ xanh bóng, hạt còn trắng mềm.

Bà con cần tư vấn thêm về dinh dưỡng cho khổ qua và rau màu, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: World Vegetable Center, Suggested Cultural Practices for Bitter Gourd (2017); UF/IFAS Extension, Bitter Melon—an Asian Vegetable Expanding in Florida (HS1271); Kerala Agricultural University, KAU Agri-Infotech Portal – Bitter gourd; Dhillon M.K. và cộng sự, The melon fruit fly, Bactrocera cucurbitae: a review of its biology and management, Journal of Insect Science 5:40 (2005).

Ảnh minh họa: Joydeep, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).