Tỏi là cây "ăn chắc" nhưng không dễ làm cho đẹp. Nhiều nhà vườn gặp cảnh củ nhỏ, tép lép, kém hăng, cất ít lâu đã thối. Nguyên nhân thường do chọn giống chưa kỹ, bón thiếu lưu huỳnh, tưới sai lúc hoặc nhổ non. Bài này tổng hợp từ khuyến nông đại học Mỹ và một nghiên cứu về lưu huỳnh trên tỏi.
1. Chọn tép giống: củ to, tép to, khỏe
Theo Đại học Massachusetts (UMass), tép to cho cây khỏe và củ to nhất, nên tép nhỏ thường bị loại.
Chọn củ chắc, khô, sạch bệnh; chỉ trồng những tép trông khỏe mạnh để tránh mang bệnh và tuyến trùng xuống ruộng.
Tách tép sát ngày trồng: Đại học Bang New Mexico (NMSU) khuyên trồng ngay trong ngày tách.
Mua giống từ nơi uy tín; Đại học Minnesota khuyên không lấy tỏi mua ở chợ về làm giống.
Để giống vụ sau: chọn củ to nhất; NMSU gợi ý giữ khoảng 10–12% sản lượng.
2. Làm đất
Rễ tỏi ăn nông và yếu, nên đất phải tơi, thoát nước tốt mà vẫn giữ ẩm.
Đất thịt pha cát đến thịt, sâu, giàu mùn là tốt nhất; tránh đất sét nặng, bí, đọng nước (NMSU).
pH thích hợp khoảng 6–7 (UMass, Đại học Minnesota); NMSU ghi khoảng 6–8. Đất chua nên bón vôi trước khi trồng.
Bón phân chuồng thật hoai hoặc phân trộn (compost) khi làm đất. Không dùng phân tươi.
Cày xới tơi, lên luống cao cho thoát nước.
3. Mật độ, khoảng cách và độ sâu trồng
Đặt tép gốc (đế rễ) xuống dưới, đầu nhọn lên trên.
Độ sâu: đế tép nằm sâu khoảng 5–7,5 cm (UMass, Đại học Minnesota).
Khoảng cách: cây cách cây khoảng 15 cm, hàng cách hàng 15–20 cm khi trồng 3–4 hàng trên luống (UMass).
Trồng xong tưới ngay để tép bám đất và ra rễ.
4. Bón phân – đừng quên lưu huỳnh
Đạm, lân, kali
Lượng phân dưới đây là mức tham khảo từ nguồn nước ngoài (đã đổi từ lb/mẫu Anh sang kg/ha, nhân khoảng 1,12). Bà con cần điều chỉnh theo đất, giống và kinh nghiệm địa phương.
Đạm (N): UMass khuyến cáo tổng khoảng 134 kg N/ha, chia 3 lần, mỗi lần khoảng 45 kg N/ha: lần 1 bón lót khi làm đất, lần 2 khi cây cao khoảng 15 cm, lần 3 sau đó 3–4 tuần. Bón cách gốc 10–15 cm rồi tưới ngay (NMSU).
Ngừng bón khi củ bắt đầu hình thành, bón đạm muộn làm chậm vào củ (NMSU, Đại học Minnesota).
Lân (P₂O₅) và kali (K₂O): bón lót theo kết quả phân tích đất. Theo UMass, mức tham khảo khoảng 56–168 kg/ha mỗi loại, đất càng nghèo thì bón càng nhiều; đất đã giàu thì có thể không cần bón.
Vì sao tỏi "đòi" lưu huỳnh?
Mùi hăng của tỏi đến từ allicin. Lưu huỳnh (S) là thành phần cấu tạo của allicin và chất tiền thân alliin, nên tỏi và cây họ hành cần khá nhiều lưu huỳnh.
Nghiên cứu của Nguyen và cộng sự (Đại học Queensland, Úc; tạp chí Plants, 2022) thử các mức từ 0 đến 150 kg S/ha. Ở giống Glenlarge, mức 75 kg S/ha cho củ nặng nhất (khoảng 90 g) và allicin mỗi củ cao nhất. Giống còn lại không phản ứng rõ, có thể do đất vốn nhiều lưu huỳnh. Vì vậy 75 kg S/ha chỉ là mức tham khảo của thí nghiệm, hiệu quả rõ khi đất thiếu S.
Thí nghiệm đồng ruộng dùng magie sunphat để cấp S. Bà con có thể dùng Magie Sulfate để bổ sung cả magie lẫn lưu huỳnh.
Khi bón kali có thể chọn Kali Sunphat (SOP), vừa có kali vừa có lưu huỳnh; liều dùng theo hướng dẫn trên bao bì.
5. Tưới nước
Rễ tỏi ăn nông nên rất cần tưới đều. Gặp khô hạn mà không tưới thì năng suất giảm rõ (UMass).
Đại học Minnesota gợi ý tưới sao cho mỗi tuần cây nhận khoảng 25 mm nước (tính cả mưa). Đất cát cần tưới thường xuyên hơn.
Giữ đủ ẩm nhưng không để đọng nước.
Ngừng tưới khoảng 2 tuần trước thu hoạch (Đại học Minnesota), hoặc khi lá ngả vàng nâu và đổ ngọn (NMSU). Mục đích là để vỏ củ không bị ố và hạn chế thối củ.
6. Dấu hiệu thu hoạch
Khoảng 1/3 số lá phía dưới đã chuyển nâu (UMass), hoặc lá dưới đã nâu mà khoảng một nửa số lá trên vẫn còn xanh (Đại học Minnesota).
Nhổ thử vài củ, cắt ngang: tép đã căng đầy vỏ là thu được.
Nhổ non thì khó bảo quản; để quá già dễ nhiễm bệnh, ố vỏ (NMSU).
Thu ngày khô ráo, nhẹ tay tránh dập củ.
7. Phơi, hong khô và bảo quản
Để nguyên thân lá, buộc bó treo lên hoặc rải trên giàn thưa, hong ở nơi ấm, khô, thoáng gió khoảng 3–4 tuần (Đại học Minnesota). Tránh để tỏi dính mưa vì rất dễ hư khi trữ (NMSU).
Hong xong cắt thân chừa lại khoảng 1,5–2,5 cm, cắt rễ sát đế củ.
Bảo quản: theo UMass, tỏi ăn nên để ở khoảng 0°C, tỏi giống ở khoảng 10°C, độ ẩm không khí 65–70%. Củ được hong kỹ, lành lặn có thể giữ 6–7 tháng.
Không có kho lạnh thì treo nơi khô thoáng, thường xuyên loại bỏ củ hư.
Lưu ý
Số liệu trong bài lấy từ tài liệu Mỹ và Úc, khí hậu khác nước ta; nên làm thử diện tích nhỏ trước.
Không bón dư đạm giai đoạn cuối.
Đất đã đủ lưu huỳnh thì bón thêm ít tác dụng; nên phân tích đất.
Tóm lại
Tỏi củ to, hăng, để lâu cần: tép giống to khỏe, đất tơi thoát nước, trồng đúng khoảng cách, đạm chia lần và ngừng khi vào củ, đủ kali và lưu huỳnh, ngừng tưới trước thu hoạch, nhổ đúng lúc và hong thật khô.
Bà con cần tư vấn thêm cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: University of Massachusetts Amherst Extension – Garlic (Vegetable Fact Sheet); New Mexico State University – Garlic Production in New Mexico (Guide H-234); University of Minnesota Extension – Growing garlic in home gardens; Nguyen B.T., Harper S.M., O'Hare T.J., Menzies N.W., Wehr B. – Sulfur Nutrition Affects Garlic Bulb Yield and Allicin Concentration, Plants 11(19):2571 (2022).
Ảnh minh họa: Ivar Leidus, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).