Vụ đông trời mát rất hợp với khoai tây, nhưng lạnh ẩm, sương mù kéo dài lại dễ làm bệnh mốc sương bùng phát, vài ngày là cháy cả ruộng. Muốn củ to, đều, bà con cần làm đúng từ khâu chọn củ giống tới thu hoạch.

1. Chọn và xử lý củ giống

Nên dùng giống xác nhận, sạch bệnh, vì củ giống nhiễm là một nguồn đem mốc sương vào ruộng (UC IPM).

Hiểu về "tuổi sinh lý" của củ

Theo Khuyến nông Đại học Bang North Dakota (NDSU), củ già dần theo các bước: ngủ nghỉ (chưa mầm), một mầm đỉnh mọc trội, nhiều mầm, mầm phân nhánh, mầm dài như râu, cuối cùng tạo củ con trên mầm và không còn mọc thành cây.

  • Củ già hơn mọc nhanh, ra nhiều mầm hơn. Giống và nhiệt độ ảnh hưởng mạnh nhất; bảo quản mát giúp kéo dài ngủ nghỉ.

  • Khi trồng, tránh chà gãy mầm.

Cắt củ đúng cách

Theo Khuyến nông Đại học Minnesota (UMN):

  • Củ nhỏ cỡ 2,5–3 cm thì trồng nguyên củ, không cần cắt.

  • Củ lớn cắt thành miếng khoảng 3 cm, mỗi miếng ít nhất 1 mắt, tốt nhất 2–3 mắt.

  • Dùng dao, thớt sạch để không lây bệnh.

  • Hong miếng cắt vài ngày ở khoảng 15–21°C cho mặt cắt khô, se lại rồi mới trồng.

2. Đất, luống và mật độ

Khoai ưa đất tơi xốp, thoát nước tốt; pH lý tưởng khoảng 6–6,5 (UMN). Nên lên luống cao, rãnh thông để củ giống không thối.

Khoảng cách tham khảo của UMN: hàng cách hàng 75–90 cm, củ cách củ 25–30 cm, mặt cắt úp xuống, sâu 8–12 cm. Trồng dày củ nhỏ, trồng thưa củ to. Ruộng thông thoáng giúp lá mau khô, hạn chế mốc sương.

3. Vun gốc: tránh củ xanh

Củ lộ ra ánh sáng sẽ xanh vỏ. Theo Khuyến nông Đại học Alaska Fairbanks, màu xanh là diệp lục, vô hại, nhưng cùng chỗ đó củ tạo solanine gây đắng, có thể gây rối loạn tiêu hóa.

  • Bắt đầu vun khi thân cao khoảng 30 cm, sau đó vun thêm 1–2 lần trong vụ (UMN).

  • Cả vụ vun thêm tổng khoảng 15–20 cm đất để củ nằm kín trong luống.

  • Kết hợp bón thúc khi vun, khoảng 4 tuần sau trồng và nhắc lại sau 2 tuần (UMN).

4. Tưới nước: chú ý giai đoạn hình thành củ

Theo UC IPM (Đại học California):

  • Từ trồng tới mọc: hạn chế tưới trừ khi đất quá khô, vì dễ thối củ giống.

  • Lúc hình thành và lớn củ cần giữ ẩm đều nhất. Khi bắt đầu tạo củ, không để đất mất quá 20% lượng nước hữu hiệu, giúp hạn chế ghẻ thường.

  • Đất lúc khô lúc ướt dễ gây củ dị dạng, rỗng ruột.

  • Tưới thừa gây thối củ, rửa trôi phân; cuối vụ ẩm thừa còn thúc mốc sương.

  • Tưới sao cho lá khô trước khi tối.

UMN gợi ý khoảng 25 mm nước mỗi tuần; đất cát cần tưới mau hơn đất thịt.

5. Bón phân ở mức tổng quát

Khoai tây cần nhiều phân hơn phần lớn rau màu (UMN), nên bón dựa vào phân tích đất: bón lót phân chuồng hoai và lân, bón thúc đạm lúc vun gốc. Kali có thể dùng kali sunphat (SOP), lượng bón theo hướng dẫn trên bao bì.

6. Bệnh mốc sương và các vấn đề chính

Mốc sương (late blight) do nấm trứng Phytophthora infestans gây ra. Theo UC IPM:

  • Triệu chứng: vết trên lá như úng nước, có quầng vàng, sau chuyển nâu đen. Trời ẩm thấy mốc trắng ở rìa vết, mặt dưới lá. Củ bệnh thối nâu, cứng, ăn sâu 3–12 mm.

  • Điều kiện: độ ẩm trên 90%, nhiệt độ trung bình khoảng 10–26°C, đúng kiểu vụ đông nhiều sương.

  • Nguồn bệnh: củ giống nhiễm, đống củ loại bỏ, khoai mọc lại, cỏ họ cà, ruộng khoai hoặc cà chua bị bệnh bên cạnh.

Cách phòng:

  • Dùng củ giống sạch bệnh; tiêu hủy đống củ loại và cây khoai mọc lại.

  • Thăm đồng sau những đợt sương mù, mưa phùn.

  • Nơi bệnh hay xảy ra, phun thuốc phòng khi thời tiết thuận lợi, nhắc lại 7–10 ngày/lần, trời lạnh mưa thì rút ngắn. Luân phiên nhóm hoạt chất vì nấm đã kháng một số thuốc; liều theo nhãn.

  • Ruộng đã có bệnh trên lá thì để thân lá chết hẳn 2–3 tuần rồi mới đào.

Ngoài ra cần để ý ghẻ thường, củ rỗng ruột, thối củ do úng và củ xanh.

7. Thu hoạch và bảo quản

  • Khoai non có thể đào khoảng 7–8 tuần sau trồng; khoai già đào khi thân lá đã tàn hoặc củ đủ cỡ (UMN).

  • Đào ngày khô ráo, tránh cuốc trúng củ; củ dập dùng trước, không cất.

  • Vỏ còn tróc khi miết tay thì hong nơi thoáng, tối, 15–18°C, ít nhất 10 ngày. Chỉ phủi đất, không rửa.

  • Cất nơi tối, mát, ẩm (UMN nêu 0–4°C, ẩm 95%); khoai để chiên giữ 4–10°C cho củ không ngọt.

Lưu ý

  • Củ xanh ít thì gọt bỏ phần xanh; củ đắng thì không dùng. Bỏ mầm trước khi chế biến.

  • Thuốc phòng mốc sương cần phun sớm, trước khi bệnh lan rộng.

Tóm lại

Củ giống sạch, đúng tuổi, hong kỹ; luống cao; vun đủ đất; giữ ẩm đều lúc tạo củ; bón theo đất; canh mốc sương khi trời lạnh ẩm.

Bà con cần tư vấn thêm cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo

  • University of Minnesota Extension – Growing potatoes in home gardens.

  • University of California IPM (UC IPM) – Potato Pest Management Guidelines: Late Blight; Irrigation.

  • North Dakota State University (NDSU) Potato Extension – Physiological age of seed potato.

  • University of Alaska Fairbanks Cooperative Extension Service – Green Potatoes: Causes and Concerns.

Ảnh minh họa: Royalbroil, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).