Khoai môn là cây "ăn nước": thiếu ẩm thì củ nhỏ, nhưng nước tù, nóng lại làm thối rễ, thối củ. Gặp thêm bệnh cháy lá mùa mưa, nhiều ruộng mất gần nửa sản lượng. Bài này tổng hợp hướng dẫn của CGIAR, Cộng đồng Thái Bình Dương (SPC) và Viện Nghiên cứu Cây có củ Trung ương Ấn Độ (ICAR-CTCRI) để bà con làm đúng từ khâu chọn giống tới cất trữ củ.

Trồng cạn hay trồng ngập nước?

Theo CGIAR, khoai môn cần đất luôn ẩm, không chịu hạn, nên phải có mưa đều suốt vụ hoặc có nước tưới.

  • Trồng cạn: chọn đất không úng hoặc đất dốc, tốt nhất là đất thịt pha sét thoát nước tốt, pH khoảng 5,5–6,5. Xuống giống đầu mùa mưa; chỗ hay đọng nước thì vun mô, lên luống.

  • Trồng ngập nước: chọn ruộng có nước chảy liên tục, mát, nhiều ôxy; nước tù, nóng làm thối rễ, thối củ nặng hơn. Nếu được, để ruộng khô 2–3 tháng trước khi trồng cho bớt mầm bệnh; cho nước vào ngay trước hoặc sau khi trồng, lúc đầu để mực nước thấp.

  • Kiểu nào cũng nên luân canh, không trồng khoai môn liền vụ trên một đất.

Chọn và xử lý giống

Khoai môn nhân giống vô tính, nên giống sạch bệnh quyết định nửa vụ. Vật liệu trồng gồm đầu hom (gốc cuống lá kèm phần đỉnh củ), chồi con và củ con.

  • Thấy chỗ thối trên củ thì cắt bỏ bằng dao sạch hoặc loại hẳn; cắt hết rễ cũ.

  • Đầu hom và chồi: bóc bẹ ngoài có vết rầy chích, cắt cuống cách gốc 30–50 cm, chừa 1–2 cm củ dưới gốc cuống.

  • Để giống nơi râm, thoáng 3–5 ngày cho vết cắt khô se rồi mới trồng. Củ con thì chọn củ đã nhú mầm.

  • SPC khuyên không trồng chồi còn mang lá vì lá có thể đã nhiễm cháy lá. ICAR-CTCRI cho biết củ giống cất trữ bị nhiễm là nguyên nhân chính khiến bệnh quay lại vụ sau.

Trong canh tác hữu cơ, ICAR-CTCRI hướng dẫn xử lý củ giống và bón lót có nấm Trichoderma. Bà con có thể tham khảo chế phẩm Trichoderma BIO FA, lượng dùng theo bao bì.

Khoảng cách và cách đặt hom

Khi chưa có kinh nghiệm địa phương, CGIAR gợi ý trồng cạn cây cách cây 50 cm, hàng cách hàng 1 m (khoảng 20.000 cây/ha); trồng ngập nước 45 × 45 cm (khoảng 50.000 cây/ha). Đặt hom thẳng đứng, sâu 10–15 cm. Trồng nông quá, củ phình trên mặt đất, dễ bị côn trùng, chuột phá.

Bón phân, giữ nước và làm cỏ

  • Nên phân tích đất rồi theo lượng khuyến cáo ở địa phương, vì nhu cầu phân khác nhau nhiều giữa các vùng.

  • Rải phân N-P-K thành vòng cách gốc khoảng 10 cm sau khi trồng; đất chua thì bón vôi.

  • Chia hai đợt: lần đầu lúc trồng, lần hai sau 3–4 tháng khi củ đang lớn. Tránh bón đạm muộn vì củ kém ngon.

  • Ruộng ngập: giữ lớp nước đều ít nhất 2–3 cm và phủ lá chuối, lá dừa để hạn chế cỏ. Trồng cạn: làm cỏ tay hoặc xới cỏ.

Bệnh cháy lá (Phytophthora colocasiae)

Đây là bệnh nguy hiểm nhất. ICAR-CTCRI ghi nhận bệnh làm giảm 25–50% năng suất ở Ấn Độ. Theo SPC, lá bệnh chỉ sống khoảng 20 ngày thay vì 40 ngày, cây ít lá nên củ nhỏ.

Nhận biết

  • Đốm nhỏ, úng nước, màu nâu nhạt, lớn nhanh rồi liên kết làm cháy cả phiến lá.

  • Mặt dưới vết bệnh rỉ giọt dịch màu cam hoặc nâu đỏ, khô lại thành hạt cứng sẫm màu.

  • Sáng sớm trời ẩm thấy vòng trắng quanh mép vết bệnh.

Bệnh lây qua giọt mưa bắn và theo giống nhiễm bệnh. Theo ICAR-CTCRI, mưa nhẹ hoặc sương sớm kéo dài ba ngày liền là bệnh có thể lan khắp ruộng.

Phòng trị

  • Dùng giống chống chịu nếu có, đây là cách kinh tế nhất; dùng giống sạch bệnh, lập ruộng mới xa ruộng bệnh.

  • Thăm ruộng 2 lần mỗi tuần khi cây còn non, cắt bỏ lá bệnh ngay.

  • Phủ rơm để lá gốc không chạm đất; luân canh hoặc trồng xen cây không phải ký chủ như đậu bắp.

  • ICAR-CTCRI khuyên phun phòng từ khoảng 45 ngày sau trồng, lặp lại 15 ngày một lần khi bệnh nhiều, với các hoạt chất như metalaxyl-mancozeb, mancozeb hoặc phosphonat kali; SPC nêu thêm thuốc gốc đồng. Chỉ dùng thuốc đã đăng ký, pha theo nhãn.

Thối rễ do Pythium

SPC mô tả lá già bên ngoài khô dần, số lá giảm, lá non nhỏ, cây nhổ lên rất dễ vì rễ đã hư. Bệnh nặng nhất trên đất úng.

  • Không trồng nơi nước đọng nhiều ngày sau mưa; đất sét nặng thì đào rãnh, lên luống.

  • Không đặt ruộng mới phía dưới dốc của ruộng từng bị bệnh.

  • Bệnh xuất hiện sớm thì nhổ cây còn sống, cắt sạch rễ, lá già, đất bám rồi trồng sang chỗ khác.

Thu hoạch và bảo quản củ

  • Thời gian sinh trưởng 5–15 tháng tùy giống. Củ đến độ khi cây mẹ thấp dần, ít lá; loại nhiều củ con thì lá vàng, tàn.

  • Thu hoạch ngày khô ráo, nhẹ tay; vết cắt, chỗ dập là cửa ngõ cho nấm, khuẩn, củ có thể thối hẳn trong 4–10 ngày.

  • Mẹo của SPC: giữ nguyên ngọn và chồi trên củ, cắt cuống còn khoảng 10 cm, không rửa, xếp vào hố lót lá chuối nơi râm, thoát nước; củ giữ ngon đến khoảng 4 tuần.

Lưu ý

  • Khoảng cách và lịch bón trong bài là hướng dẫn chung của tổ chức quốc tế; bà con điều chỉnh theo giống, đất và kinh nghiệm vùng.

  • Không lấy giống từ ruộng bị cháy lá hoặc thối rễ.

Tóm lại

Giống sạch, nước mát không tù đọng, bón chia đợt, thăm ruộng cắt lá bệnh sớm và thu hoạch nhẹ tay ngày khô ráo là những việc giúp khoai môn cho củ to, ít thối.

Bà con cần tư vấn thêm về phân bón cho khoai môn, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: CGIAR – Regeneration guidelines: major aroids (Jackson, 2008); SPC – ACIAR, Pacific Pests, Pathogens & Weeds – Taro leaf blight, Taro root rot, Taro corm rots post-harvest; ICAR-CTCRI – Leaf blight of taro (2023).

Ảnh minh họa: MarvinBikolano, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).