Có vườn chôm chôm cây to mà ít trái, có vườn hoa ra trắng cành mà đậu chẳng bao nhiêu, có vườn hái về mấy hôm đã thâm râu. Gốc rễ thường nằm ở giống, tỉa cành và chuyện thụ phấn. Bài này tổng hợp các tài liệu Agnote của Chính quyền Lãnh thổ Bắc Úc, Trung tâm Nông lâm kết hợp Thế giới (ICRAF, thuộc CGIAR), AgriFutures Australia và một nghiên cứu đăng trên Acta Horticulturae.

1. Trồng cây ghép, đừng trồng cây hạt

Theo Agnote của Lãnh thổ Bắc Úc, cây chôm chôm mọc từ hạt có khoảng 50% là cây đực, không bao giờ cho trái. Trồng cây hạt là đánh cược một nửa vườn.

  • Giống thương mại hầu hết được nhân bằng ghép mắt hoặc ghép áp, giữ đúng đặc tính cây mẹ.

  • Cây ghép thấp hơn, cho trái sớm hơn cây hạt, thường 2–3 năm sau khi trồng.

2. Đất, khoảng cách và chắn gió

  • Chôm chôm ưa đất thịt sâu, thoát nước tốt, pH khoảng 5,5–6,5, không hợp đất kiềm nhiều vôi (Agnote). Cây không chịu ngập úng (ICRAF).

  • Khoảng cách phổ biến: 8–10 m giữa các cây trong hàng, 10 m giữa các hàng, khoảng 100–150 cây/ha (Agnote); ICRAF ghi 10–13 m. Trồng dày hơn thì phải bấm ngọn, xén tán thường xuyên.

  • Gió khô, mạnh và không khí khô làm hại sinh trưởng, thụ phấn và nuôi trái. Agnote khuyên trồng hàng cây chắn gió cách hàng chôm chôm 8–10 m, trồng trước khi trồng chôm chôm.

3. Tỉa cành tạo tán sau thu hoạch

Chôm chôm có ưu thế ngọn mạnh, hay vươn cành dài, thẳng đứng. ICRAF khuyên tỉa, uốn từ sớm để tạo tán mở ở giữa cho nắng lọt vào.

  • Ngay sau thu hoạch, cắt ngắn đầu cành vừa mang trái và các cành mạnh khoảng 30–50 cm (Agnote). Theo ICRAF, cắt cành đã cho trái kích thích ra tới 4 chồi bên, khoảng 22% số chồi này cho trái vụ sau.

  • Cắt bỏ cành yếu, chồi mọc trong tán, cành khô, chồi vượt; xén cành sà sát đất. Tán thoáng giúp giảm bệnh loét thân, bệnh hay gặp khi tán rậm (Agnote).

  • Dinh dưỡng: ICRAF chia phân năm cho cây đang cho trái thành một phần tư bón 4 tuần sau đậu trái, một nửa bón ngay sau thu hoạch, một phần tư bón 9 tuần sau thu hoạch. Agnote khuyên phun vi lượng kẽm, sắt, mangan, đồng, bo riêng một lượt lúc cây ra đọt rộ; bà con có thể dùng kẽm chelate, pha theo hướng dẫn trên bao bì.

4. Hoa đực, hoa lưỡng tính và thụ phấn

Trên cây ghép, gần như toàn bộ là hoa lưỡng tính nhưng hoạt động như hoa cái: nhụy nhận phấn được nhưng bao phấn không nứt, không tung phấn. Chỉ rất ít hoa có phấn sống.

  • Ở đa số giống thương mại, hoa đực chỉ khoảng 0,05–1% nhưng vẫn đủ phấn. Có giống cho 100% hoa cái hoặc rất ít hoa đực, phải trồng xen giống khác làm nguồn phấn (Agnote).

  • Nghiên cứu của S. Veliyil George (Acta Horticulturae, 2019) trên hai giống ở Ấn Độ: trong khoảng 2.000 hoa của một chùm, chưa tới 10 hoa đực có phấn; núm nhụy hầu như không có hạt phấn – tác giả cho đây là lý do đậu trái kém, rụng trái nhiều.

  • Chôm chôm cần côn trùng thụ phấn (ICRAF), chủ yếu là ong mật và ong bản địa. Lúc cây nở hoa, hạn chế phun thuốc độc với ong.

Với giống ít hoa đực, Agnote nêu cách phun muối natri của NAA (Na-NAA) 10–50 ppm lên vài chùm hoa chọn rải rác trên cây lúc khoảng 25%, 50% và 75% hoa nở, để các chùm này sinh nhiều hoa có phấn. Đây là cách tạo nguồn phấn, không phải phun đẫm cả cây. Bà con nên thử vài cây trước và chỉ dùng chế phẩm được phép lưu hành.

5. Giữ trái: những việc không nằm trong bình phun

Theo ICRAF, một chùm có thể đậu 40–60 trái nhưng thường chỉ còn 12–13 trái tới lúc chín. Rụng quá nhiều thì xem lại:

  • Thụ phấn: AgriFutures xem thụ phấn kém và rụng trái nhiều là hai nguyên nhân chính làm năng suất chôm chôm thấp.

  • Nước: khoảng 80% rễ nằm trong lớp đất 15 cm trên mặt, trong phạm vi tán; nhu cầu nước cao nhất vào giữa giai đoạn nuôi trái (Agnote).

  • Mưa dầm, úng rễ: dự án do AgriFutures tài trợ đặt giả thuyết trái rụng giữa và cuối vụ do cây bị stress sau 1–2 tuần trời âm u hoặc úng rễ. Vườn cần thoát nước tốt.

  • Tủ gốc lúc cây nhỏ và mùa khô, nhưng không tủ ngay trước khi ra hoa; không phun glyphosate trong phạm vi tán (ICRAF).

6. Thu hoạch đúng độ chín

  • Chôm chôm không chín thêm sau khi hái, nên hái chọn từng trái đã đỏ (hoặc vàng) đều, không cắt cả chùm còn non (Agnote về sau thu hoạch).

  • Trái thường đạt độ chín 12–16 tuần sau khi bắt đầu ra hoa, hoặc 2–3 tuần sau khi đổi màu. Hái sớm thì chua, hái muộn thì nhạt.

  • Hái lúc sáng sớm hoặc chiều mát, để trái trong bóng râm, nhẹ tay: để ngoài trời 4–5 ngày là râu và vỏ chuyển nâu đen.

  • Bảo quản tốt nhất khoảng 10 °C, ẩm độ cao; dưới 5 °C trái bị hại lạnh sau khoảng một tuần.

Lưu ý

  • Chỉ mua cây ghép rõ nguồn gốc giống.

  • Vườn chỉ một giống ít hoa đực thì trồng xen giống khác làm nguồn phấn.

Tóm lại

Vườn chôm chôm bền là vườn trồng cây ghép, đủ khoảng cách, có chắn gió, tỉa tán ngay sau mỗi vụ, có ong và nguồn phấn lúc ra hoa, đủ nước lúc nuôi trái và hái đúng lúc trái chín đều.

Bà con cần tư vấn thêm về chăm sóc chôm chôm, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Northern Territory Government (Úc) – Agnote D28 Rambutan 1. Characteristics and Cultivars; Agnote D31 Rambutan 2. Growing and Marketing; Agnote D30 Rambutan Postharvest Handling; World Agroforestry (ICRAF) – Agroforestree Database: Nephelium lappaceum; AgriFutures Australia – Boosting rambutan productivity through improvements in fruit set (Drinnan & Traynor, 2010); S. Veliyil George (2019), Acta Horticulturae 1241 – Phenology, floral sexuality and breeding system in rambutan.

Ảnh minh họa: Michael Hermann, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).