Cam, quýt, bưởi trồng từ hột thì nhiều gai, lâu cho trái — tài liệu của Đại học Florida (UF/IFAS) ghi có khi 8–15 năm mới bói. Cây ghép cho trái sớm hơn nhiều, nên cây giống ngoài vườn ươm gần như đều là cây ghép: rễ và gốc là gốc ghép, thân tán là giống ghép. Kiểu được dùng nhiều nhất là ghép mắt (lấy một mắt kèm miếng vỏ) vì dễ làm, tốn ít cành giống. Dưới đây là cách làm theo khuyến nông các trường đại học Mỹ.

Chọn gốc ghép

Gốc ghép quyết định cây chịu đất xấu, sâu bệnh trong đất tới đâu, cây cao hay thấp, trái ngon và năng suất ra sao; gốc còn phải hợp với giống ghép. Bà con để ý:

  • Cây gốc mọc từ hột đôi khi có cây lạc dòng, mọc yếu, dáng khác hẳn — loại bỏ.

  • Nuôi gốc một thân thẳng, không để cành trong khoảng 15–20 cm sát đất.

  • Gốc ghép được khi thân to cỡ cây bút chì, khoảng 6–10 mm.

  • Trước khi ghép, tưới bón đủ cho gốc sung sức, tỉa sạch gai, nhánh ở chỗ ghép (cách mặt đất khoảng 15–20 cm).

Chọn cành lấy mắt

  • Lấy từ cây mẹ khỏe, đúng giống, sạch bệnh — ở Florida đây là quy định bắt buộc vì nhiều bệnh do virus lây theo mắt ghép.

  • Chọn cành ở cơi đọt kế cuối, hoặc cơi đọt mới nhất nhưng đã bắt đầu cứng. Cành tròn, không góc cạnh, thẳng, mắt nách lá căng đầy, to ngang thân gốc ghép.

  • Cắt đoạn 20–25 cm, bỏ phiến lá nhưng chừa cuống lá khoảng 3 mm để che mắt. Ghi tên giống, ngày cắt.

  • Nên ghép ngay; nếu phải để thì bọc khăn giấy ẩm, cho vào túi nilon kín, cất ngăn mát tủ lạnh, dùng trong khoảng 2 tuần.

Thời điểm ghép

Ghép chữ T chỉ làm được khi gốc đang sinh trưởng mạnh và vỏ "tróc" — khẽ nạy mũi dao là vỏ tách khỏi gỗ. Ở Florida mùa ghép thường từ tháng 4 tới tháng 11; ở Alabama tỷ lệ sống cao nhất từ tháng 5 tới tháng 8. Bà con canh lúc gốc đang ra đọt, đất đủ ẩm, thử thấy vỏ tróc là ghép được.

Các bước ghép chữ T

Cần dao ghép thật bén và băng ghép nilon rộng khoảng 1,3 cm, dài 15–25 cm (băng trong dễ theo dõi mắt). Lau sát trùng lưỡi dao trước khi cắt để khỏi truyền bệnh.

  • Rạch gốc: chỗ vỏ trơn, rạch dọc dài khoảng 2,5–4 cm, sâu tới gỗ, thêm một đường ngang ở chân vết dọc (chữ T ngược, kiểu Florida hay dùng) hoặc ở đầu (chữ T xuôi). Nạy nhẹ hai mép vỏ.

  • Cắt mắt: lưỡi dao gần song song với cành, bắt đầu khoảng 1,3 cm phía trên mắt, lạng một miếng hình chiếc khiên dài 2–2,5 cm, mặt cắt phẳng, chỉ dính lớp gỗ thật mỏng, không khoét sâu. Cầm bằng cuống lá, không chạm tay vào mặt cắt.

  • Đặt mắt: đưa vào ngay kẻo mặt cắt khô, luồn dưới hai mép vỏ, mặt cắt áp sát gỗ, nằm gọn trong vết chữ T, mắt hướng lên.

  • Quấn băng: quấn liền tay, 3–4 vòng dưới mắt rồi lên trên phủ kín vết cắt, giắt đuôi băng dưới vòng cuối. Chặt đều tay nhưng không siết quá.

Ghép mắt có gỗ khi vỏ không tróc

Khi vỏ không tróc hoặc gốc đã to, dùng kiểu này: lạng một miếng gỗ mỏng dài chừng 2,5 cm mang mắt, trên gốc khoét một chỗ y hệt rồi áp miếng mắt vào như lắp miếng vá vào ô cửa sổ. Khó hơn ghép chữ T vì phải khớp lớp tượng tầng (lớp mô sống giữa vỏ và gỗ); không khớp được hai mép thì ít nhất khớp một mép. Quấn băng kín như trên.

Mở băng và kiểm tra mắt

UF/IFAS khuyên mở băng sau 14–21 ngày, không để quá 30 ngày. Mắt sống thì còn xanh, không teo, quanh mép có mô sẹo mới; mắt nâu đen là hỏng, ghép lại chỗ khác.

Kích mắt bật chồi

Mắt sống nhưng thường "nằm im" vì ngọn gốc ghép kìm hãm mắt phía dưới. Muốn mắt bật phải giảm sức của ngọn:

  • Cắt và ngả ngọn: cắt khoảng 2/3 thân gốc, cùng phía với mắt, cách mắt 2,5–4 cm, rồi bẻ ngả phần ngọn xuống.

  • Uốn cong ngọn: uốn ngọn gốc ghép thành vòng và buộc lại.

  • Hai cách trên giữ lá gốc ghép nuôi rễ và mắt lúc đầu; đừng vội cắt cụt cả ngọn. Mắt xanh mà vài tuần không bật mới cắt bỏ hẳn ngọn.

  • Khi chồi ghép dài cỡ 15 cm, cắt bỏ phần gốc phía trên bằng một vết cắt vát, cách chỗ ghép khoảng 1 cm.

  • UF/IFAS cũng ghi nhận quét dung dịch 6-BA (benzylaminopurine) lên mắt giúp mắt bật. Tài liệu không nêu nồng độ, bà con nên hỏi kỹ thuật và thử vài cây trước.

Chăm sóc sau ghép

  • Tẩy chồi gốc mọc dọc thân, nhất là sát mắt ghép, ngay khi vừa nhú.

  • Cắm cọc buộc đỡ chồi ghép kẻo gãy.

  • Cây con cao khoảng 45–60 cm thì đem trồng, bấm ngọn để cây đâm cành ngang.

Lỗi hay gặp và lưu ý

  • Ghép lúc vỏ không tróc; sờ tay vào mặt cắt hoặc để mặt cắt khô.

  • Cành mắt và gốc to nhỏ chênh lệch; quấn băng lỏng làm miếng mắt xê dịch.

  • Cắt cụt ngọn gốc ghép quá sớm; dùng cành mắt từ cây bệnh hoặc để trong tủ lạnh quá lâu.

  • Mới tập thì làm chữ T trước, quen tay hãy ghép mắt có gỗ.

Tóm lại

Gốc cỡ bút chì, vỏ tróc, mắt lấy từ cành tròn đã cứng của cây mẹ sạch bệnh, dao bén, làm nhanh, quấn băng chặt vừa. Sau 2–3 tuần mở băng, mắt xanh thì ngả ngọn gốc cho mắt bật, tẩy chồi gốc và cắm cọc đỡ chồi.

Bà con cần tư vấn thêm về chăm sóc cây con sau ghép, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: UF/IFAS Extension (Đại học Florida) – "Citrus Propagation" (HS1309, Albrecht, Zekri, Williamson, bản sửa 2024); UF/IFAS Extension – "Your Florida Dooryard Citrus Guide – Introduction" (HS884, Ferguson); Alabama Cooperative Extension System (Đại học Auburn) – "Citrus Budding: A Step-by-Step Guide" (ANR-3275, 2026); Citrus Variety Collection, Đại học California Riverside – "Citrus Propagation" (O. J. Bier).

Ảnh minh họa: Touring Club Italiano, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).