Cây tự nhiên héo rũ giữa trưa dù đất vẫn ẩm, lá vàng nhạt, bón phân mãi không lên. Bà con thường đổ cho thiếu phân, nhưng rất nhiều khi bệnh nằm ngay dưới đất – ở bộ rễ. Rễ hư thì cây không hút được nước và dinh dưỡng, bón gì cũng phí. Chỉ cần một cái bay và một xô nước là bà con tự kiểm tra được.

Khi nào nên đào kiểm tra rễ?

  • Cây héo lúc nắng, chiều mát lại tươi, trong khi đất không thiếu nước.

  • Cây còi cọc, lá vàng nhạt, có triệu chứng giống thiếu dinh dưỡng nhưng bón phân không cải thiện.

  • Cây yếu thành từng chòm, từng đám rồi lan dần theo hàng.

  • Sau đợt mưa dầm, ngập úng hoặc bón phân đậm vào gốc.

Các dấu hiệu trên lá dễ trùng nhiều nguyên nhân, nên nhìn rễ mới biết chắc.

Cách đào không hại cây

  • Đào, đừng nhổ. Nhổ cây lên làm đứt gần hết rễ tơ, phần rễ bệnh rơi lại trong đất nên không nhìn thấy gì.

  • Đào lúc đất hơi ẩm cho dễ, rễ ít bị đứt.

  • Luôn so sánh: đào một cây yếu và một cây khỏe gần đó để nhìn hai bộ rễ cạnh nhau.

  • Rau màu, cây ngắn ngày: đào cả bầu đất quanh gốc, nhấc nhẹ lên.

  • Với cây ăn trái lâu năm: không đào sát gốc. Rễ tơ – loại rễ hút nước, hút phân – tập trung ở vùng mép tán (hình chiếu tán lá), nằm chủ yếu trong lớp đất mặt khoảng 30 cm. Dùng bay đào một hố nhỏ ở đó, nhất là phía cây có triệu chứng, đào 2–3 điểm quanh tán.

  • Gặp rễ to thì đào vòng tránh, không chặt.

  • Lấy một nắm rễ tơ kèm đất, nhúng vào xô nước, lắc nhẹ cho trôi đất. Đừng chà mạnh tay, vì chà mạnh làm bong lớp vỏ thối, chỉ còn lõi trắng nên trông như rễ khỏe.

  • Xem xong lấp đất lại, tưới nước cho đất ôm sát rễ.

Nhìn rễ biết bệnh

Rễ khỏe

  • Rễ tơ màu trắng hoặc trắng kem, đầu rễ trắng, căng mọng.

  • Rễ chắc, nhiều nhánh, phân bố đều; kéo nhẹ không tuột vỏ.

Lưu ý: rễ già, rễ to chuyển màu nâu, có lớp vỏ gỗ là bình thường, đừng lo. Cái cần xem là rễ tơ và đầu rễ non.

Rễ thối

  • Rễ nâu đến đen, mềm nhũn, ướt, có khi bốc mùi hôi.

  • Cầm rễ vuốt nhẹ, lớp vỏ tuột ra, chỉ còn lại sợi lõi mảnh như sợi chỉ. Đây là kiểu thối rễ hay gặp do nấm Pythium, Phytophthora, thường đi kèm đất úng.

  • Có loại thối khô, rễ nâu đỏ, khô xác, do các nấm khác gây ra.

  • Rễ chết thâm đen, ít rễ tơ mới cũng có thể do ngập úng lâu ngày, hạn nặng hoặc bón phân quá đậm làm xót rễ – không phải lúc nào cũng do nấm.

Bằng mắt thường chỉ đoán được nhóm bệnh. Muốn biết chính xác loại nấm để chọn thuốc, cần gửi mẫu rễ và đất đến phòng phân tích hoặc trạm bảo vệ thực vật.

Rễ u sưng do tuyến trùng

  • Trên rễ có những nốt u sưng tròn hoặc chuỗi u, cả trên rễ tơ lẫn rễ lớn. Đây là dấu hiệu của tuyến trùng sưng rễ.

  • Các u này là một phần của rễ, dùng tay không gỡ ra được.

  • Bộ rễ bị tuyến trùng thường nông, có đoạn chết, phân nhánh rối bất thường, hay bị thối kèm theo.

Đừng nhầm với nốt sần ở cây họ đậu (đậu phộng, đậu xanh, đậu nành…): nốt sần là nơi vi khuẩn có ích cố định đạm, thường tròn đều, bám bên cạnh rễ và gỡ ra dễ, bổ ra bên trong thường có màu hồng. Nốt sần là dấu hiệu tốt, không phải bệnh.

Gửi mẫu kiểm tra tuyến trùng thì giữ mẫu ẩm, cho vào túi kín, để trong bóng mát; phơi nắng vài phút là tuyến trùng chết, kết quả sai.

Xử lý khi rễ yếu

1. Sửa nguyên nhân trước

  • Đất úng: khơi rãnh thoát nước, vun mô cao cho cây.

  • Đất nén chặt: xới nhẹ mặt đất ngoài tán, bổ sung phân hữu cơ hoai mục cho đất tơi.

  • Rễ đang thối: tạm ngưng bón phân hóa học đậm vào gốc, vì rễ yếu dễ bị xót thêm. Có thể phun phân bón lá nhẹ để nuôi cây trong thời gian chờ rễ mới.

2. Giúp rễ mới phát triển

  • Tưới gốc chất hữu cơ như Kali Humate, axit fulvic để kích thích ra rễ tơ, liều theo hướng dẫn trên bao bì.

  • Bổ sung vi sinh vật có ích như BIO-DVS (Bacillus + Streptomyces) hoặc nấm Trichoderma để bảo vệ vùng rễ, cạnh tranh với nấm hại.

3. Khi đã xác định có bệnh

  • Thối rễ do nấm: dùng thuốc đặc trị đúng loại nấm theo khuyến cáo của cán bộ bảo vệ thực vật.

  • Tuyến trùng: hiện không có cách nào diệt sạch hoàn toàn. Kết hợp luân canh cây không phải ký chủ, dùng giống chống chịu, vệ sinh đồng ruộng, bổ sung hữu cơ; thuốc chỉ giúp bảo vệ rễ trong một vụ.

Lưu ý

  • Nên kiểm tra rễ định kỳ, nhất là sau mùa mưa.

  • Rửa sạch dụng cụ sau khi đào ở cây bệnh, tránh mang đất bệnh sang cây khỏe.

Tóm lại

Rễ là “cái miệng” của cây. Rễ tơ trắng, chắc, nhiều nhánh là cây khỏe; rễ nâu đen, mềm, tuột vỏ là thối rễ; rễ nổi u không gỡ được là tuyến trùng. Đào ở mép tán, đừng nhổ, so với cây khỏe, rồi sửa nguyên nhân trước khi bồi dưỡng.

Bà con cần tư vấn cách phục hồi bộ rễ cho từng loại cây, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Khuyến nông Đại học Maryland – “Checking for Root Knot Nematodes in Vegetable Crops”; Khuyến nông Đại học Arkansas – FSA 7529 về tuyến trùng sưng rễ; Khuyến nông Đại học Connecticut (UConn) – hướng dẫn bệnh thối rễ trên cây trồng; Đại học Illinois – bản tin dịch hại về thối rễ Pythium, Phytophthora; Trung tâm Cây có múi Đại học Texas A&M–Kingsville – bản tin về vùng rễ tơ cây có múi.

Ảnh minh họa: AgroFidanishtjaHavolli, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).