Bà con trồng cam, quýt, bưởi, chanh chắc từng gặp cảnh này: gốc cây rỉ ra thứ nhựa nâu như keo, vỏ nứt, lá vàng dần, cây ì ạch cả năm không lên. Thủ phạm thường nằm ở gốc và rễ, và đó là một loại nấm nước tên Phytophthora. Bài này tổng hợp từ tài liệu khuyến nông đại học nước ngoài.

Phytophthora là gì, vì sao gặp nước là mừng

Phytophthora không phải nấm thông thường mà thuộc nhóm "nấm nước" (oomycete). Theo Đại học California, hai loài chính hại cây có múi là Phytophthora citrophthora và P. parasitica, có sẵn trong đất ở hầu hết vườn. Khi đất ẩm ướt, chúng sinh ra bào tử động biết bơi trong nước, theo nước mưa, nước tưới hoặc nước bắn lên mà đến rễ và thân cây.

Nên nhớ: đất càng ướt lâu, bệnh càng nặng. Vườn trũng, tưới dư, ngập gốc là điều kiện tốt nhất cho bệnh. Đại học Florida (UF/IFAS) cũng ghi rõ: tưới thừa, nhất là cây còn nhỏ, làm mầm bệnh trong đất tăng và dễ thối chân gốc hơn.

Ba dạng bệnh, cùng một tác nhân

  • Thối rễ tơ: phần vỏ rễ tơ mềm nhũn, ngấm nước, rồi tuột ra, chỉ còn lõi trắng như sợi chỉ. Rễ tơ chết nhanh hơn rễ mới mọc nên cây hút nước, hút phân kém. Lá nhạt hoặc vàng, có thể rụng; cây chậm lớn, năng suất tụt.

  • Xì mủ thân (gummosis): chỗ nứt nhỏ ở phần thân sát gốc rỉ nhựa. Nhựa lúc đầu cứng, sau khô nứt và bong. Vết bệnh lan quanh thân, thắt vòng làm cây chết sau một đến vài năm.

  • Thối cổ rễ, chân gốc: nếu gốc ghép kém chịu bệnh, nấm đi từ thân xuống cổ rễ, gây thối vỏ sát và dưới mặt đất.

Đại học California nhấn mạnh: thối rễ có triệu chứng giống tuyến trùng, mặn hay úng nước, nên chỉ nhìn lá vàng thì rất dễ nhầm; muốn chắc phải đào xem rễ hoặc đưa mẫu đi phân tích.

Đừng nhầm với các bệnh chảy nhựa khác

Chảy nhựa trên cây có múi không phải lúc nào cũng do Phytophthora. Vài loài nấm khác như Diplodia, Dothiorella cũng gây chảy gôm, và hay hại cả cành. Tài liệu của UC IPM viết rõ: Phytophthora gây bệnh chỉ ở phần thấp của thân chính. Nhựa chảy trên cành cao thì nên nghi tác nhân khác và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật trước khi xử lý.

Theo UC IPM, xì mủ thân phát triển nhanh nhất lúc ẩm, mát; nắng nóng mùa hè làm bệnh chậm lại, giúp vết bệnh khô và liền. Đại học Florida dặn không dùng gốc ghép Cleopatra ở vườn từng bị Phytophthora nặng vì dễ thối cổ rễ.

Phòng bệnh: làm đúng từ lúc trồng

  • Mua cây sạch bệnh từ vườn ươm đáng tin, nhìn rễ trước khi trồng.

  • Chọn gốc ghép chịu bệnh khi trồng mới, trồng dặm: UC IPM nêu các gốc ghép chịu tốt gồm chanh ba lá, Swingle citrumelo, citrange, Alemow và cam chua.

  • Trồng cao, thoát nước tốt: trồng trên mô cao, mối ghép cao hơn mặt đất trên 6 inch (khoảng 15 cm) theo Đại học Florida, không lấp đất lên mối ghép.

  • Tưới đúng: UC IPM khuyên dùng tưới nhỏ giọt thay cho tưới phun; nếu phun thì che chắn để nước không dội vào thân và cổ rễ. Tưới vừa đủ theo độ ẩm đất, tránh đọng nước; tưới buổi sáng đến trưa để thân khô sớm.

  • Đi vườn đều: ít nhất vài lần mỗi năm, nhìn phần thân sát đất xem có rỉ nhựa, vỏ thâm không.

Khi vườn đã có bệnh

Xử lý vết xì mủ trên thân. UC IPM hướng dẫn bốn bước: (1) dùng dao sạch cạo bỏ phần vỏ bệnh, chừa một viền vỏ lành màu nâu nhạt đến xanh xung quanh; (2) để vết thương khô, việc này nhiều khi đã đủ làm vết bệnh ngừng lan; (3) phết hoặc phun ngay dung dịch gốc đồng (như Bordeaux) lên vết cắt để hạn chế bị nhiễm lại; (4) kiểm tra lại, tái phát thì làm lại. Cây lớn bị thắt từ nửa vòng thân trở lên thì nhiều khi thay cây còn kinh tế hơn cứu.

Chỉnh đất và nước trước, thuốc sau. Đại học Florida dặn phải sửa các nguyên nhân khác gây suy cây (úng, tuyến trùng, sâu hại rễ) trước khi trông cậy vào thuốc. Thuốc trị Phytophthora thuộc nhóm đặc trị nấm nước, dùng theo từng đợt ra rễ và đổi hoạt chất để tránh nhờn thuốc. Tại Mỹ, vườn lớn còn lấy mẫu đất đếm mầm bệnh và chỉ xử lý khi vượt khoảng 15 đến 20 đơn vị mỗi gram đất. Bà con nên chọn thuốc đúng đối tượng, dùng theo nhãn và hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật; bài này không đưa liều vì liều tùy từng sản phẩm.

Giúp rễ hồi phục. Sau khi xử lý nguồn bệnh, giữ đất thoáng, ẩm vừa phải, bổ sung chất hữu cơ để cây đẻ rễ mới. Bà con có thể tham khảo HP Humic Acid để kích rễ, cải tạo đất, hoặc chế phẩm vi sinh Trichoderma BIO FA để bổ sung vi sinh có ích cho đất. Cả hai chỉ hỗ trợ, không thay việc thoát nước và xử lý nguồn bệnh.

Lưu ý

  • Phun thuốc lên tán lá không chữa được thối rễ hay xì mủ gốc; thuốc phải đến được vùng rễ hoặc vết bệnh theo đúng nhãn.

  • Thuốc nêu trong tài liệu nước ngoài tùy quy định từng nước; ở Việt Nam chỉ dùng thuốc trong danh mục được phép, theo nhãn.

Tóm lại

Phytophthora lây qua nước, nên cách phòng tốt nhất là quản nước: trồng cao, thoát nước tốt, tưới vừa đủ, không để nước đọng và không dội lên gốc. Trồng mới chọn gốc ghép chịu bệnh; thấy xì mủ thì cạo sạch, để khô, bôi thuốc gốc đồng. Bà con cần tư vấn cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: UC IPM (Đại học California), "Phytophthora Root Rot" và "Phytophthora Gummosis" trong Hướng dẫn quản lý dịch hại cây có múi; UC IPM, "Phytophthora Gummosis of Citrus" (vườn nhà và cảnh quan); UF/IFAS (Đại học Florida), Florida Citrus Production Guide 2026-2029: "Phytophthora Foot Rot, Crown Rot, and Root Rot".

Ảnh minh họa: Eiku, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).