Sáng ra thấy lá bầu, lá dưa phủ lớp bột trắng như ai rắc bột mì, lấy tay vuốt thì bay ra. Đó là bệnh phấn trắng. Bệnh gặp ở dưa leo, dưa hấu, dưa lưới, bí, bầu, mướp, cũng gặp trên nho và nhiều loại rau. Điều lạ là phấn trắng lại không cần ẩm ướt như phần lớn bệnh nấm lá khác. Hiểu cái tính này, bà con sẽ phòng trúng hơn.

Nhận biết phấn trắng

Theo hướng dẫn của Đại học California (UC IPM), triệu chứng như sau:

  • Đốm trắng như phấn xuất hiện ở cả hai mặt lá, trên đọt, đôi khi cả hoa và trái, rồi lan rộng dần.

  • Triệu chứng thường bắt đầu ở lá già, lá phía dưới gốc (khuyến nông Đại học Delaware cũng ghi nhận như vậy).

  • Lá bị nặng chuyển vàng, nâu rồi rụng. Lá rụng làm trái bị trơ ra dưới nắng, dễ cháy nắng.

  • Thông thường trái rau không bị phủ phấn, nhưng cây yếu thì năng suất giảm, trái kém vị.

Bầu, bí, dưa leo, dưa lưới, dưa hấu thuộc nhóm dễ nhiễm nhất trong các loại rau.

Đừng nhầm với sương mai (mốc sương). Sương mai thường cho vết vàng góc cạnh trên mặt lá, phía dưới có lớp mốc xám tím, và hay nặng khi ẩm ướt kéo dài.

Phấn trắng thích thời tiết nào?

  • Nhiệt độ vừa phải, khoảng 15–27°C, và chỗ râm mát là hợp nhất.

  • Nấm nhạy với nhiệt độ trên 32°C và nắng gắt trực tiếp, nên giữa trưa nóng bệnh thường chững lại.

  • Bào tử bay theo gió sang cây khác, rất nhanh. Vì vậy một góc vườn bị thì cả luống cũng dễ nhiễm.

  • Với một số loài phấn trắng, nước đọng trên lá lâu ngày làm bào tử khó nảy mầm; vì vậy bệnh này có thể nặng cả trong mùa khô.

  • Bón thừa đạm làm tán lá xanh rậm, rợp bóng, rất thuận lợi cho nấm.

Phòng bệnh từ ngoài vườn

Chọn giống và mật độ

Nếu giống có dòng kháng hoặc ít nhiễm phấn trắng thì nên ưu tiên. Theo UC IPM, các loại như dưa, bí, dưa leo, đậu đều có giống ít nhiễm hơn; còn tài liệu của Đại học New Hampshire cho biết giống kháng giúp bệnh đến muộn hơn và bớt phụ thuộc thuốc nguy cơ kháng cao.

Chăm cho tán lá thông thoáng

  • Trồng nơi nắng đầy đủ, đúng khoảng cách để gió lùa qua.

  • Tỉa bớt lá già rậm, lá sát gốc để tăng thông thoáng.

  • Không bón thừa đạm; chia phân làm nhiều lần nhỏ hoặc dùng dạng tan chậm.

Đi thăm ruộng đều đặn

Các khuyến nông Đại học Cornell và Delaware (Mỹ) khuyên đi kiểm tra mỗi tuần, bắt đầu từ lúc cây ra trái, xem cả mặt trên và mặt dưới của lá già ở nhiều điểm trong ruộng. Trong các chương trình cho trang trại thương phẩm ở Mỹ, người ta bắt đầu phun khi phát hiện bệnh trong vùng hoặc khi thấy một vết ở mặt dưới của 1 trong 45 lá kiểm tra. Đó là ngưỡng cho vùng của họ, bà con không nên áp nguyên con số; ý chính là phát hiện sớm, xử lý khi bệnh còn nhẹ. Khi bệnh đã lan rộng thì rất khó kéo lại.

Khi bệnh đã xuất hiện

Các loại thuốc bảo vệ chỉ có tác dụng nếu phun trước hoặc ngay khi vừa thấy bệnh. Một số hướng dẫn của UC IPM cho vườn nhỏ:

  • Lưu huỳnh thấm nước (có chất bám dính) là loại được ưa dùng ở vườn nhỏ. Dùng để phòng, vì lưu huỳnh không còn hiệu quả khi bệnh đã nặng. Có thể phải phun lại 7–10 ngày một lần khi có đọt mới và thời tiết còn thuận lợi cho bệnh. Lưu ý: lưu huỳnh có thể gây cháy lá trên vài giống bí, dưa; không phun khi nhiệt độ gần hoặc trên 32°C, và không phun trong vòng 2 tuần sau khi phun dầu.

  • Dầu khoáng nông nghiệp và dầu thực vật (neem, jojoba) diệt được bệnh nhẹ đến vừa và có chút tác dụng bảo vệ. Không phun lúc nóng trên 32°C, khi cây thiếu nước, hay trong vòng 2 tuần sau lưu huỳnh. Cây nhạy khác nhau nên đọc nhãn và thử trước.

  • Chế phẩm sinh học chứa vi khuẩn Bacillus subtilis an toàn cho người và côn trùng có ích, nhưng UC ghi nhận hiệu quả với phấn trắng thấp hơn dầu và lưu huỳnh. Có thể dùng như một phần của chương trình phòng, không nên trông chờ một mình nó dập bệnh nặng.

  • Thuốc hóa học đặc hiệu: chỉ dùng loại đã đăng ký cho cây trồng của bà con, đúng liều trên nhãn. Nấm phấn trắng rất dễ kháng thuốc nên cần luân phiên các nhóm hoạt chất khác nhau, không phun liên tục một loại; khuyến nông Cornell và Delaware cũng nhấn mạnh điều này.

Với bà con đang dùng chế phẩm vi sinh để bảo vệ đất và rễ, có thể tham khảo BIO-DVS như một phần chăm sóc chung. Sản phẩm này hướng tới bộ rễ, không phải thuốc trị phấn trắng trên lá.

Lưu ý

  • Pha, phun theo hướng dẫn trên bao bì; phun đủ cả mặt dưới lá.

  • Phun vào sáng sớm hoặc chiều mát, tránh nắng gắt để không cháy lá.

  • Thử trên vài cây trước khi phun cả vườn, nhất là với lưu huỳnh và dầu trên bí, dưa.

  • Đừng trộn lưu huỳnh với dầu, và đừng phun cái này ngay sau cái kia trong vòng 2 tuần.

Tóm lại

Phấn trắng ưa trời mát, tán rậm, đạm thừa và lan theo gió. Bà con chọn giống ít nhiễm, trồng thưa vừa phải, không bón thừa đạm, đi kiểm tra lá già hằng tuần để xử lý sớm; khi cần thì dùng lưu huỳnh hay dầu đúng cách và luân phiên hoạt chất. Bà con cần tư vấn thêm về dinh dưỡng và chăm sóc cây, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: UC IPM (Đại học California), “Powdery Mildew on Vegetables and Cucurbits” – Pest Notes; University of Delaware Cooperative Extension, “Powdery Mildew on Cucurbits” (Weekly Crop Update); Cornell University, Cucurbit Powdery Mildew Management; University of New Hampshire Extension, cucurbit powdery mildew management.

Ảnh minh họa: Schlaghecken Josef, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).