Dưa hấu đang xanh tốt, trưa thấy một dây héo rũ, chiều lại tươi, vài hôm sau héo hẳn. Nếu ruộng trồng dưa nhiều vụ liền, bà con nên nghĩ tới bệnh héo rũ Fusarium do nấm Fusarium oxysporum f. sp. niveum. Nấm vào từ rễ, làm tắc mạch dẫn nước nên cây héo dù đất còn ẩm. Theo Đại học Purdue, chủng nấm này chỉ hại dưa hấu, không hại dưa leo, dưa lưới.

Nhận biết bệnh ngoài ruộng

  • Héo vào lúc nắng gắt: lá chuyển xanh xám, xỉn màu, héo buổi trưa, chiều tối hồi lại. Theo UF/IFAS, sau khoảng 2–5 ngày cây héo hẳn, không hồi nữa.

  • Héo một bên: một hoặc vài dây héo trong khi các dây khác của cùng gốc vẫn xanh.

  • Bệnh theo chòm, theo ổ: cây bệnh thành cụm, xen giữa cây khỏe.

  • Rễ lúc đầu vẫn trắng: về sau mới thâm nâu, thối gần cổ rễ.

Cách chẻ gốc để kiểm tra

Cắt ngang hoặc chẻ dọc thân chính sát cổ rễ. Thấy bó mạch có sọc nâu đỏ, thường lệch một phía, thì khả năng cao là héo Fusarium. Cây con trong vườn ươm có thể chết mà chưa thấy vệt nâu (UF/IFAS).

Phân biệt với héo xanh vi khuẩn và thiếu nước

  • Héo do vi khuẩn (Erwinia tracheiphila): theo NC State, bệnh thường bắt đầu từ vài lá, và khi cắt thân thường thấy dịch nhầy màu trắng rỉ ra. Héo Fusarium không có dịch nhầy này.

  • Héo Verticillium: triệu chứng rất giống, phải phân lập nấm mới phân biệt được.

  • Thiếu nước: cả ruộng héo đều, tưới là hồi, mạch gốc vẫn trắng.

Bệnh lây lan bằng đường nào?

  • Đất: bào tử nấm sống nhiều năm dù không trồng dưa. NC State ghi 5–10 năm, UF/IFAS ghi có thể tới 20 năm.

  • Hạt giống và cây con: nấm truyền qua hạt; cây con nhiễm chưa biểu hiện mang bệnh ra ruộng.

  • Theo đất di chuyển: đất bám nông cụ, giày dép, nước tràn, ngập lụt.

Theo UF/IFAS và Purdue, bệnh nặng hơn ở đất cát nhẹ, đất chua pH 5,5–6,5 và nhiệt độ đất khoảng 25–27°C (77–80°F).

Các chủng (race) của nấm

Hiện có 4 chủng: 0, 1, 2 và 3. Theo UF/IFAS, đa số giống thương mại kháng chủng 0, nhiều giống kháng chủng 1, rất ít giống kháng chủng 2 và chưa có giống thương mại nào kháng chủng 3. Một ruộng có thể có nhiều chủng.

Quản lý bệnh: kết hợp nhiều biện pháp

Không có cách đơn lẻ nào trị được bệnh, phải phối hợp nhiều biện pháp.

1. Luân canh dài

UF/IFAS khuyến cáo chỉ trồng lại dưa hấu sau 5–7 năm; Purdue khuyên từ 6 năm trở lên; NC State khuyên 5–10 năm nếu ruộng đã có bệnh. Purdue ghi nhận cây họ cải hoặc đậu tằm lông (hairy vetch) vùi làm phân xanh có triển vọng giảm bệnh.

2. Giống kháng hoặc chịu bệnh

Chọn giống ghi rõ kháng chủng 1 (hoặc thêm chủng 2) khi ruộng có tiền sử bệnh. Purdue lưu ý chưa có giống nào kháng hoàn toàn.

3. Ghép gốc bầu bí

Ghép ngọn dưa hấu lên gốc bầu hoặc bí lai khác loài đang được dùng nhiều; UF/IFAS cho biết các gốc này kháng chủng 1 và 2. Theo Clemson, cây ghép đắt khoảng 4 lần cây thường nhưng ở ruộng nhiễm nặng có thể cho năng suất gấp đôi. Gốc bầu, bí lại dễ nhiễm tuyến trùng nốt sưng.

4. Điều chỉnh pH và dạng đạm

Bệnh nặng ở đất chua, nên đo pH và bón vôi theo kết quả đo. Với héo Fusarium cà chua, NC State khuyên nâng pH lên trung tính 6,5–7,0 bằng vôi, dùng đạm dạng nitrat thay cho đạm amoni (vì đạm amoni làm bệnh nặng hơn), tránh thừa đạm và thiếu kali. Bà con có thể vận dụng, dùng Canxi nitrat làm nguồn đạm nitrat, pha theo hướng dẫn trên bao bì.

5. Vệ sinh đồng ruộng và vườn ươm

  • Dùng hạt giống sạch bệnh, cây con khỏe; không để giống từ ruộng đã bị bệnh.

  • Vườn ươm: bỏ khay có cây héo và khay bên cạnh; dùng khay mới hoặc đã khử trùng.

  • Nhổ bỏ cây bệnh; rửa sạch nông cụ khi sang ruộng khác.

  • Lên luống cao, phủ màng nilon, thoát nước tốt.

6. Xử lý đất và thuốc

Xông hơi khử trùng đất có thể giảm mầm bệnh nhưng tốn kém. UF/IFAS cho biết thuốc trừ nấm dùng riêng thường không hiệu quả. Tài liệu Mỹ nêu hoạt chất prothioconazole (tưới gốc hoặc qua hệ thống nhỏ giọt) và hỗn hợp pydiflumetofen + fludioxonil giúp giảm bệnh. Ở Việt Nam, bà con chỉ dùng thuốc có đăng ký cho dưa hấu và làm đúng nhãn.

7. Chế phẩm sinh học

Tài liệu tham khảo chưa xếp chế phẩm vi sinh vào biện pháp chính; Clemson chỉ nêu đậu tằm lông có thể kích thích vi sinh vật có ích. Bà con có thể dùng chế phẩm vi sinh như Trichoderma Bio-FA kèm phân hữu cơ để hỗ trợ hệ vi sinh vùng rễ, nhưng không thay được luân canh, giống kháng hay ghép gốc.

Lưu ý

  • Cây đã héo hẳn thì không cứu được; mọi biện pháp nhằm bảo vệ cây còn khỏe và vụ sau.

  • Khi nghi ngờ, nên gửi mẫu cho phòng chẩn đoán bệnh cây để biết chính xác bệnh và chủng nấm.

Tóm lại

Héo rũ Fusarium nhận biết qua héo một bên dây và sọc nâu mạch dẫn khi chẻ gốc, không có dịch nhầy trắng như héo vi khuẩn. Cần phòng là chính: luân canh dài, giống kháng đúng chủng, ghép gốc bầu bí, nâng pH, dùng đạm nitrat, giữ vệ sinh và dùng thuốc có đăng ký theo nhãn.

Bà con cần tư vấn thêm cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: UF/IFAS Extension – Fusarium Wilt (Fusarium oxysporum f. sp. niveum) of Watermelon (PP352); Purdue Extension – Fusarium Wilt of Watermelon (BP-141-W); NC State Extension – Fusarium Wilt of Watermelon; NC State Extension – Fusarium Wilt of Tomato; Clemson Cooperative Extension – Fusarium Wilt of Watermelon (Land-Grant Press).

Ảnh minh họa: Asturio Cantabrio, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).