Khay cà chua, ớt, dưa, bắp cải hôm trước lên đều, vài hôm sau từng đám cây con gục xuống, gốc thâm, teo như sợi chỉ. Đó là bệnh chết cây con, bà con hay gọi lở cổ rễ, chết rạp (tiếng Anh: damping-off). Theo Khuyến nông Đại học Maine (Mỹ), chỉ trong vài ngày sau nảy mầm, một luống ươm có thể mất hàng trăm, hàng nghìn cây. Bệnh này phòng dễ hơn chữa.

Do đâu mà cây con chết?

Thủ phạm không phải một loài mà là nhiều tác nhân sống sẵn trong đất: Pythium, Phytophthora (sinh vật giống nấm, ưa nước) và các nấm Rhizoctonia, Fusarium. Mầm và cây con mô non mềm, nhất là cây yếu, rất dễ bị tấn công.

  • Pythium, Phytophthora gây hại mạnh khi giá thể lạnh, ướt, tưới quá tay, trời âm u nhiều ngày không khô (Khuyến nông Đại học Rutgers).

  • Rhizoctonia, Fusarium lại hay gây hại khi trời ấm hơn, khô hơn, nhất là khi khay bị để khô lâu cho cây chậm lớn.

  • Gieo dày, ẩm cao, bí, thiếu sáng, trời lạnh làm bệnh nặng hơn (Hội Làm vườn Hoàng gia Anh – RHS).

  • Khay cũ còn dính đất, giá thể vụ trước có thể mang mầm bệnh quay lại.

Với cà chua, Chương trình IPM Đại học California cho biết khi cây con đạt 2–3 lá, cây không còn bị Pythium và Rhizoctonia làm chết rạp nữa; riêng Phytophthora hại được ở mọi giai đoạn.

Nhận biết bệnh

Chết trước khi mọc

Hạt, mầm thối ngay trong giá thể, khay lên lác đác, chỗ có chỗ không.

Chết sau khi mọc

  • Thân sát mặt giá thể thâm nâu, úng nước, teo tóp, cây gục rồi chết; trời ẩm có thể thấy mốc trắng trên cây thối.

  • Theo Đại học Rutgers, nhổ cây lên thấy lớp vỏ rễ tuột ra dễ dàng là dấu hiệu hay gặp khi do Pythium; do Rhizoctonia thì vỏ rễ không tuột, vết bệnh thường ở cổ rễ sát mặt đất.

Đừng nhầm với cây chết do phân, mặn, úng, nắng nóng hay hóa chất. Khuyến nông Đại học Bang Bắc Carolina (NC State) lưu ý: bệnh làm cây chết rải rác hoặc từng đám, còn hại do phân, nhiệt thì gần như cả khay bị đều, lá và thân trên hỏng trước.

Phòng bệnh ngay từ khâu ươm

1. Giá thể sạch, tơi xốp

  • Dùng giá thể ươm làm sẵn đã xử lý; RHS cho biết loại này thường sạch mầm bệnh. Đất tự trộn nên hấp hơi nước trước khi dùng.

  • Không dùng đất vườn cũ chưa xử lý. Đại học Maine khuyên không chồng các khay đã đổ giá thể lên nhau vì giá thể bị nén chặt.

2. Khay và dụng cụ sạch

  • Tốt nhất dùng khay mới. Khay cũ cạo sạch đất, rửa kỹ; Đại học Maine hướng dẫn ngâm trong dung dịch nước tẩy pha loãng 10% (khoảng 1 phần nước tẩy, 9 phần nước), sau đó phơi khô, cất chỗ sạch.

  • Khay từng bị bệnh thì RHS khuyên không dùng lại.

3. Hạt giống và cách gieo

  • Chọn hạt tốt, tỷ lệ nảy mầm cao, có thể dùng hạt đã xử lý sẵn. Gieo nông, đúng độ sâu để mầm lên nhanh.

  • Gieo thưa, đúng khoảng cách; khay dày thì ẩm, bí, bệnh lây nhanh.

  • Trời rét, đặt khay chỗ ấm; giá thể ấm giúp hạt nảy mầm nhanh, cây khỏe hơn.

4. Tưới và thông thoáng

  • Không tưới đẫm. Để mặt giá thể se lại rồi mới tưới tiếp, nhưng cũng đừng để khô quá lâu.

  • Dùng nước sạch; RHS khuyên bồn chứa nước mưa phải đậy kín.

  • Nhà ươm thông gió, đủ sáng, vệ sinh định kỳ; kê khay trên giàn, không để chỗ trũng đọng nước.

5. Khi bệnh đã xuất hiện

Cây đã gục thì không cứu được. NC State khuyên bê ngay khay hoặc đám bệnh ra khỏi khu ươm, giảm số lần tưới, tăng thông gió, ánh sáng và nhiệt độ cho giá thể khô bớt.

Biện pháp sinh học: Trichoderma, Bacillus

Rutgers, NC State và Đại học Maine đều nêu các chế phẩm vi sinh có ích cho giá thể ươm như nấm Trichoderma harzianum, Trichoderma virens, vi khuẩn Bacillus subtilis, Bacillus amyloliquefaciens hay xạ khuẩn Streptomyces. Theo Rutgers, chúng bám quanh rễ, tranh chỗ và thức ăn với nấm hại, tiết chất đối kháng hoặc kích thích cây tự vệ.

  • Chế phẩm được trộn vào giá thể hoặc tưới đẫm trước khi gieo, trước khi cấy, tức là dùng để phòng chứ không phải để cứu cây đã gục.

  • Theo NC State, hiệu quả tốt nhất khi kèm vệ sinh, tưới tiêu đúng. Thuốc khử trùng, thuốc hóa học diệt luôn cả vi sinh có ích, đừng dùng chung.

  • Bà con có thể tham khảo chế phẩm Trichoderma BIO FA (có bổ sung Bacillus), trộn giá thể theo hướng dẫn trên bao bì.

Thuốc hóa học: dè dặt

  • Mỗi loại thuốc chỉ trị được một số tác nhân. Rutgers nhấn mạnh thuốc trị Pythium, Phytophthora không trị được Rhizoctonia và ngược lại, nên cần biết đúng tác nhân trước khi dùng.

  • Cây con dễ ngộ độc thuốc, còi, vàng lá; NC State và Đại học Maine khuyên chỉ dùng khi bệnh thật sự là vấn đề. Dùng thuốc được phép cho cây rau đó, liều lượng theo hướng dẫn trên nhãn.

Lưu ý

  • Không bón phân đậm đặc cho cây con; cháy rễ do phân dễ bị nhầm là bệnh.

  • Đem trồng chỉ chọn cây khỏe, gốc sạch.

Tóm lại

Bệnh chết cây con bùng lên khi giá thể bẩn, ướt, lạnh, gieo dày, bí. Giá thể sạch, khay sạch, hạt tốt, gieo thưa, tưới vừa, nhà ươm thoáng là nền tảng; vi sinh có ích trộn giá thể từ đầu là lớp bảo vệ thêm; thuốc chỉ dùng khi thật cần, theo nhãn.

Bà con cần tư vấn thêm về dinh dưỡng, chăm sóc cây con, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: NC State Extension – Damping-off in Flower and Vegetable Seedlings; Rutgers Cooperative Extension – Damping-off: Identifying and controlling pathogens in transplant production; University of Maine Cooperative Extension – Damping Off of Vegetables (Fact Sheet #5063); UC IPM, Đại học California – Tomato: Damping-Off; Royal Horticultural Society (RHS) – Damping off.

Ảnh minh họa: Howard F. Schwartz, Colorado State University, Bugwood.org, Wikimedia Commons (CC BY 3.0 US).