Sau một trận mưa bão, chóp lá lúa bỗng vàng rồi bạc trắng, lan dần xuống; có ruộng mạ mới cấy một, hai tuần đã héo rũ từng khóm. Rất có thể đó là bệnh bạc lá lúa do vi khuẩn Xanthomonas oryzae pv. oryzae (bacterial blight). Theo Cơ sở tri thức lúa gạo (Rice Knowledge Bank) của Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế IRRI, đây là một trong những bệnh hại lúa nghiêm trọng nhất: giống nhiễm gặp thời tiết thuận lợi có thể mất tới 70% năng suất. Bệnh không có thuốc đặc trị, nên phải phòng từ đầu vụ.

Bệnh gây hại thế nào?

  • Vi khuẩn vào qua lỗ khí và vết thương trên lá, đi theo mạch dẫn nước, làm lá vàng khô.

  • IRRI nhấn mạnh: bệnh đến càng sớm, thiệt hại càng nặng. Lúa nhiễm từ lúc làm đòng trở đi thì năng suất ít giảm, nhưng hạt kém, gạo gãy nhiều.

  • Một bài tổng quan trên tạp chí Rice Science (2022) ước tính bệnh làm giảm 20–50% sản lượng ở vùng bị hại.

Nhận biết bệnh

1. Dạng héo ở mạ (kresek)

Thường gặp 1–2 tuần sau cấy (theo Đại học Nông nghiệp Tamil Nadu, Ấn Độ), vi khuẩn vào qua vết cắt ở chóp lá. Lá chuyển xanh xám, cuộn lại, rồi vàng rơm, héo, cả cây mạ khô chết.

2. Dạng bạc lá ở lúa lớn

  • Vết bệnh là sọc úng nước ở chóp lá, mép lá hoặc chỗ lá bị dập, chuyển vàng cam và lan dần về gốc lá.

  • Mép vết bệnh gợn sóng. Vết cũ ngả trắng xám, có khi lấm tấm đen do nấm hoại sinh mọc chồng lên; nặng thì lan xuống bẹ lá.

  • Sáng sớm, trên vết bệnh non có giọt dịch vi khuẩn trắng đục như sương sữa, khô đi thành hạt nhỏ màu vàng ở mặt dưới lá.

3. Thử nhanh bằng cốc nước

IRRI hướng dẫn: cắt ngang đoạn lá có vết bệnh còn non, cắm đầu cắt vào cốc thủy tinh nước trong, vài phút sau soi ra chỗ sáng. Thấy dòng nước đục chảy ra từ đầu lá cắt là có vi khuẩn.

Phân biệt với bệnh khác

  • Sâu đục thân: kresek dễ nhầm với héo dảnh do sâu. Bóp mạnh gốc cây héo, kresek sẽ rỉ dịch vàng ở đầu cắt. Dảnh héo do sâu rút lên dễ, cây kresek thì không.

  • Bệnh đốm sọc vi khuẩn (X. oryzae pv. oryzicola): sọc nhỏ, hẹp, nằm giữa các gân lá, soi sáng thấy trong mờ, mép vết thẳng. Lúc mới chớm hai bệnh rất giống nhau; muốn chắc phải gửi mẫu xét nghiệm.

Khi nào bệnh dễ bùng phát?

  • Thời tiết: khoảng 25–34°C, độ ẩm trên 70%. Gió mạnh, mưa to kéo dài đưa dịch vi khuẩn sang cây khác, nên bệnh hay bùng sau mưa bão.

  • Nước: nước tưới, nước lũ từ ruộng bệnh mang vi khuẩn sang; ngập sâu, sương nhiều cũng thuận cho bệnh.

  • Thừa đạm: IRRI ghi nhận bệnh rất nặng trên giống nhiễm khi bón nhiều đạm; tài liệu Tamil Nadu lưu ý thêm việc bón thúc đạm muộn.

  • Vết thương: cắt ngọn mạ khi cấy, nhổ mạ mạnh tay làm dập lá, đứt rễ.

  • Nguồn bệnh: cỏ dại ký chủ (nhất là các loài cỏ Leersia), gốc rạ, lúa chét; hạt giống có thể đưa bệnh đi xa. Theo tài liệu Pacific Pests của Đại học Queensland (Úc), vi khuẩn chỉ sống khoảng một tháng trong đất và tàn dư khi ruộng khô, ngập nước thì ngắn hơn.

Quản lý tổng hợp

1. Giống kháng là gốc

IRRI khẳng định trồng giống kháng là cách hiệu quả nhất, chắc chắn nhất và rẻ nhất. Các gen kháng như xa5, xa13, Xa21 đã được đưa vào hơn 70 giống và dòng bố mẹ (Rice Science, 2022). Bà con hỏi cơ quan nông nghiệp, cơ sở giống uy tín xem giống kháng nào hợp vùng mình.

2. Giống và mạ sạch

  • Chỉ lấy giống từ ruộng không có triệu chứng bạc lá.

  • Nhổ mạ nhẹ tay, giữ rễ, không cắt ngọn mạ khi cấy.

3. Bón đạm cân đối

  • Đạm thừa làm lá rậm, tán ẩm, bệnh nặng hơn. Tài liệu Pacific Pests gợi ý khoảng 80–100 kg N/ha, tùy điều kiện từng nơi.

  • Chia nhỏ lượng đạm, không dồn vào lần bón cuối; ruộng đã chớm bệnh thì ngưng bón thêm đạm.

  • Bón đủ lân, kali thay vì chỉ dồn đạm; phần kali có thể tham khảo Kali Sunphat (K2SO4). Đây là dinh dưỡng, không phải thuốc trị bạc lá.

4. Quản lý nước

Giữ ruộng và vườn mạ thoát nước tốt, sau lũ rút nước sớm; theo Pacific Pests, đa số giống lúa không chịu ngập quá một tuần. Hạn chế để nước ruộng bệnh tràn sang ruộng khác.

5. Vệ sinh đồng ruộng

Làm sạch cỏ trên ruộng và bờ. Sau thu hoạch, cày vùi gốc rạ, rơm, lúa chét, lúa mọc rải rác; ruộng nghỉ thì để khô cho vi khuẩn chết bớt.

6. Còn thuốc thì sao?

Theo Pacific Pests, hợp chất đồng hay kháng sinh tốn kém và chưa được chứng minh là hiệu quả với bạc lá. Nếu cần, hỏi cán bộ bảo vệ thực vật địa phương, chỉ dùng sản phẩm được phép và làm đúng nhãn.

Lưu ý

  • Vết cũ hay bị nấm hoại sinh mọc chồng, dễ tưởng bệnh nấm; nên thử trên vết còn non.

  • Thăm ruộng ngay sau mưa bão, nhất là ruộng trũng, ruộng bón nhiều đạm. Ruộng từng bị bạc lá thì vụ sau càng phải chọn giống kháng.

Tóm lại

Bạc lá lúa bùng mạnh khi nóng ẩm, mưa gió, ngập úng và thừa đạm. Thấy vết vàng bạc mép gợn sóng từ chóp lá lan xuống, hay mạ héo kresek, thì nghĩ ngay tới bệnh này. Giữ ruộng bằng giống kháng, mạ sạch, đạm cân đối, thoát nước tốt và vệ sinh đồng ruộng.

Bà con cần tư vấn thêm về dinh dưỡng cân đối cho lúa, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: IRRI – Rice Knowledge Bank, Bacterial blight và Bacterial leaf streak; Đại học Queensland và ACIAR – Pacific Pests, Pathogens & Weeds, Rice bacterial leaf blight (Fact Sheet 418); Đại học Nông nghiệp Tamil Nadu – TNAU Agritech Portal, Bacterial leaf blight; Fiyaz R.A. và cộng sự (2022), Rice Science 29(2): 118–132 – Genetic improvement of rice for bacterial blight resistance.

Ảnh minh họa: Donald Groth, Louisiana State University AgCenter, Bugwood.org, Wikimedia Commons (CC BY 3.0 US).