Sâu keo mùa thu là loài sâu bà con trồng ngô đã quá quen. Ngày 3/11/2026, tạp chí Biodiversity Data Journal (có bình duyệt, truy cập mở) đăng nghiên cứu của Đại học Liège (Bỉ) và Đại học Joseph Ki-Zerbo (Burkina Faso): lần đầu tìm thấy bằng chứng di truyền rằng hai "dòng" sâu keo, dòng ngô và dòng lúa, đang lai với nhau ngoài đồng ruộng ở nước này.
Sâu keo mùa thu có hai dòng
Sâu keo mùa thu (Spodoptera frugiperda) gốc ở vùng nhiệt đới châu Mỹ. Theo FAO, sâu non ăn được hơn 80 loài cây như ngô, lúa, cao lương, kê, mía, rau, bông; con trưởng thành bay tới 100 km mỗi đêm. Sâu xuất hiện ở châu Phi từ đầu năm 2016 rồi lan sang châu Á.
Ở châu Mỹ, loài này có hai dòng nhìn giống hệt nhau: dòng ngô ưa ngô, cao lương, bông; dòng lúa ưa lúa, kê, cỏ. Muốn phân biệt phải xét nghiệm gen.
Nhóm nghiên cứu đã làm gì?
Từ tháng 2 đến tháng 9/2023, nhóm tìm sâu ở 23 địa điểm thuộc hai vùng sinh thái, trên ruộng ngô, cao lương, kê, lúa, rau và bãi cỏ. Sâu chỉ gặp trên ngô và cao lương.
Nhóm lấy ADN của 24 con sâu, xét hai đoạn gen: gen ty thể (chỉ truyền từ mẹ) và gen trong nhân tế bào (nhận từ cả bố lẫn mẹ).
Kết quả: phần lớn là con lai
Theo gen ty thể: 66,7% (16/24 con) mang dấu hiệu dòng ngô, 33,3% (8/24) mang dấu hiệu dòng lúa.
Theo gen nhân: 75% (18/24 con) mang gen của cả hai dòng, tức là con lai; chỉ 2 con thuần dòng ngô và 4 con thuần dòng lúa.
Theo nhóm tác giả, ở châu Mỹ hai loại gen này "khớp nhau" ở khoảng 80% số con; ở Burkina Faso chỉ 12,5% (3/24 con) khớp như vậy.
Sâu ở hai vùng không khác nhau về di truyền: đây là một quần thể lớn, giao phối tự do, phù hợp với loài mới xâm nhập rồi lan nhanh.
Điều đó có ý nghĩa gì?
Theo phần bàn luận của bài báo:
Không thể dựa vào gen ty thể để đoán sâu hại cây gì. Thấy dấu hiệu "dòng lúa" trên ruộng ngô không có nghĩa lúa bị đe dọa nhiều hơn.
Lai giống có thể làm sâu kháng thuốc nhanh hơn, vì gen kháng dễ được gom vào cùng một con.
Thiên địch, bẫy pheromone nên được thử lại tại chỗ; cần theo dõi xem sâu có lấn sang lúa, cỏ hay không, và nên quản lý trên diện rộng thay vì từng vùng riêng lẻ.
Giới hạn và ý kiến khác
Mẫu chỉ có 24 con, ở một nước, với hai đoạn gen. Giới khoa học cũng chưa thống nhất: năm 2024, nhóm Viện INRAE và Đại học Montpellier (Pháp) giải mã toàn bộ hệ gen 116 mẫu sâu trên thế giới, có mẫu từ Benin, Trung Quốc, Ấn Độ, và kết luận trên tạp chí Scientific Reports rằng sâu keo xâm nhập thuộc dòng ngô, ít có khả năng phá lúa; dấu hiệu "dòng lúa" ở gen ty thể dễ bị hiểu nhầm.
Bà con mình nên để ý gì?
Nghiên cứu làm ở châu Phi, chưa nói gì về ruộng nhà mình. Không cần lo sâu keo chuyển sang phá lúa chỉ vì tin này.
Nhận diện đúng sâu theo FAO: vết chữ Y ngược màu nhạt trên đầu, bốn chấm đen xếp hình vuông ở đốt gần cuối thân. Thăm đồng thường xuyên khi ngô còn non.
FAO ghi nhận ở châu Mỹ thiên địch giữ cho sâu keo ít bùng phát, còn một số thuốc cũ đã mất tác dụng vì sâu kháng. Nên giữ thiên địch, không phun tràn lan, không dùng mãi một loại thuốc; dùng thuốc theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật và trên bao bì.
Lưu ý
Đây là phát hiện ban đầu trên mẫu nhỏ. Bài báo không thử thuốc hay biện pháp phòng trừ nào; việc sâu lai kháng thuốc mạnh hơn mới là khả năng nhóm tác giả nêu ra, chưa được chứng minh.
Tóm lại
Nghiên cứu ngày 3/11/2026 cho thấy phần lớn sâu keo mùa thu lấy mẫu ở Burkina Faso là con lai giữa dòng ngô và dòng lúa. Nhóm tác giả khuyên theo dõi bằng gen nhân và quản lý tổng hợp trên diện rộng, dù vẫn có nhà khoa học cho rằng sâu xâm nhập thực chất thuộc dòng ngô.
Bà con cần tư vấn thêm về dinh dưỡng cho cây ngô, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Kouanda N., Noël G., Cokola M.C. và cộng sự, "Genetic hybridization between C and R strains of Spodoptera frugiperda (Lepidoptera, Noctuidae) in Burkina Faso", Biodiversity Data Journal 14: e212183, công bố 3/11/2026 (truy cập mở, CC BY 4.0); Durand K., An H., Nam K. (INRAE, Đại học Montpellier), "Invasive fall armyworms are corn strain", Scientific Reports 14: 5696, 2024; FAO, "Integrated management of the Fall Armyworm on maize: a guide for Farmer Field Schools in Africa", 2018.
Ảnh minh họa: Ernani Zimmermann, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).