Ngày 28/9/2026, tạp chí khoa học Communications Earth & Environment (nhóm Nature, truy cập mở) đăng một nghiên cứu về chuyện ít ai nghĩ tới trong thời nóng lên toàn cầu: rét đậm làm hụt năng suất lúa. Nhóm tác giả phân tích số liệu thực tế từ ruộng lúa ở Trung Quốc, và kết luận rét đậm gây thiệt hại lớn hơn người ta tưởng.

Họ nghiên cứu thế nào?

Nhóm tác giả dùng bộ số liệu quan trắc quốc gia gồm 4.193 ngày rét đậm ghi nhận tại 218 trạm trong giai đoạn 1991–2012. “Rét đậm” ở đây được xác định theo nhiệt độ thấp nhất trong ngày, so với mức thường thấy của từng vùng và từng giai đoạn sinh trưởng của lúa. Phần tính thiệt hại năng suất dùng số liệu 14 năm, từ 1999 đến 2012.

Họ phát hiện gì?

  • Ngày rét đậm trên ruộng lúa tăng gấp đôi trong hai thập kỷ qua, dù khí hậu nói chung ấm lên. Khoảng 70% điểm quan trắc từng có ngày rét đậm.

  • Rét đậm làm năng suất lúa cả nước giảm 5,0% (sai số ±0,3%). Lúa một vụ giảm nhiều nhất (6,4%), tiếp đến lúa vụ muộn (3,5%), lúa vụ sớm ít nhất (2,8%).

  • Vùng Đồng bằng Đông Bắc bị nặng nhất: mất trên 20% năng suất, tương đương 1,2–1,5 tấn mỗi héc-ta.

  • Giai đoạn từ cấy đến vươn lóng chiếm tới 54,3% thiệt hại do rét trên cả nước, dù lâu nay ít được chú ý. Riêng ở Đông Bắc, rét lúc trổ bông đến nở hoa gây khoảng một nửa thiệt hại.

  • Cơ chế chính: rét làm giảm số hạt trên bông; rét lúc trổ bông–nở hoa còn làm giảm tỷ lệ hạt chắc, rét lúc vào chắc làm hạt nhẹ hơn.

Dự báo đến cuối thế kỷ

Nhóm tác giả dùng thêm mô hình khí hậu để ước tính phần thiệt hại thêm do rét đến cuối thế kỷ này: 2,1%, 2,4% và 3,0% theo ba kịch bản phát thải (SSP1-2.6, SSP3-7.0 và SSP5-8.5). Theo bài báo, con số này lớn gấp ít nhất ba lần so với khi chỉ lấy thẳng kết quả mô hình mà không đối chiếu với số liệu ngoài ruộng.

Cần hiểu đúng

  • Đây là nghiên cứu ở Trung Quốc, từ các vùng ôn đới đến cận nhiệt đới. Không thể đem nguyên con số 5% áp cho ruộng lúa của Việt Nam.

  • Số liệu quan trắc dừng ở năm 2012; phần sau là dự báo từ mô hình, có sai số (bài báo nêu rõ khoảng sai số cho từng kịch bản).

  • Bài báo là kết quả thống kê trên số liệu quan trắc, không phải thí nghiệm trong chậu hay buồng lạnh.

Bài báo cũng nhắc rằng lúa nhạy với lạnh hơn lúa mì hay ngô. Về giống, một nghiên cứu đăng trên Nature Communications năm 2025 đã tìm ra gen CTB5 giúp lúa japonica chịu lạnh tốt hơn ở giai đoạn trước trổ bông, mở ra khả năng chọn giống chịu rét.

Bà con mình nên để ý gì

Với bà con trồng lúa ở vùng có rét đậm, như vụ đông xuân ở các tỉnh phía Bắc, bài học thận trọng rút ra là theo dõi dự báo thời tiết kỹ ở hai thời điểm: sau khi cấy và lúc lúa trổ bông. Việc chọn thời vụ, chọn giống và giữ nước ruộng thế nào cho phù hợp, bà con nên hỏi cán bộ nông nghiệp địa phương, vì nghiên cứu này không đưa ra hướng dẫn cụ thể cho Việt Nam.

Tóm lại

Một nghiên cứu công bố ngày 28/9/2026 cho thấy rét đậm làm hụt khoảng 5% năng suất lúa của Trung Quốc, tập trung ở hai giai đoạn: sau cấy và lúc trổ bông. Bài báo cũng cảnh báo rủi ro này có thể bị đánh giá thấp trong tương lai. Đây là kết quả của một nước, bà con tham khảo để thêm hiểu biết chứ chưa nên coi là con số cho ruộng nhà mình.

Bà con cần tư vấn về phân bón, vi lượng cho cây trồng, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Fu J. và cộng sự, “Underestimated rice yield risks from extreme cold in China”, Communications Earth & Environment, công bố 28/9/2026 (doi 10.1038/s43247-026-04007-8); Guo H. và cộng sự, “Natural variation of CTB5 confers cold adaptation in plateau japonica rice”, Nature Communications, 2025.

Ảnh minh họa: Undeka 11, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).