Ngày 13/10/2026, Ngân hàng gen lúa quốc tế của Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI) gửi 1.890 mẫu giống lúa vào Kho hạt giống toàn cầu Svalbard ở Na Uy, lần gửi thứ 8 của viện. Tin nghe xa xôi nhưng dính tới hạt lúa bà con gieo. Cùng tìm hiểu ngân hàng gen lúa là gì và vì sao phải cất bản dự phòng tận Bắc Cực.

Ngân hàng gen lúa là gì?

Nôm na, ngân hàng gen là kho giữ hạt giống của rất nhiều giống: giống địa phương ông bà để lại, giống cũ ít ai trồng, giống mới và cả lúa hoang. Mỗi “mẫu” là một giống hay một dòng riêng, có lý lịch, được làm khô, đóng gói, giữ lạnh để hạt sống lâu.

  • Theo IRRI, ngân hàng gen đặt tại Los Baños (Philippines) giữ bộ sưu tập nguồn gen lúa lớn nhất thế giới.

  • Kho lưu dài hạn giữ hạt ở khoảng âm 18 độ C (theo báo cáo đánh giá ngân hàng gen IRRI năm 2023 do Crop Trust công bố).

  • Đây là “nguyên liệu” để nhà khoa học lai tạo giống năng suất hơn, chống chịu tốt hơn, nhiều dinh dưỡng hơn.

Lô hạt giống tháng 10/2026 có gì?

  • Có 410 mẫu lần đầu tới Svalbard: 248 mẫu lúa trồng từ Madagascar, 69 mẫu lúa hoang từ Costa Rica, 27 mẫu lúa trồng từ Nepal.

  • Có 109 mẫu “khó nuôi”: khó nhân lại, mỗi lần thu rất ít hạt. Thường một mẫu mất 2–3 năm để đủ hạt gửi dự phòng, nhiều mẫu nhóm này mất hơn 14 năm.

  • Sau đợt này, 99,59% số mẫu đã hoàn tất hồ sơ của IRRI có bản sao an toàn. IRRI gửi hạt tới Svalbard từ năm 2008; lần trước là năm 2024.

Theo Crop Trust (Quỹ Đa dạng cây trồng toàn cầu), đợt gửi ngày 13/10/2026 có 21 tổ chức góp tổng cộng 16.676 mẫu trong 47 thùng.

Vì sao phải cất bản dự phòng?

Bà con để giống cũng hay chia hai chỗ: một bao để gieo, một ít cất riêng phòng chuột cắn, nhà dột. Ngân hàng gen làm y vậy ở quy mô thế giới. Kho gốc có thể gặp thiên tai, hỏng máy, sai sót của con người, thậm chí chiến tranh. Có bản sao thì mất còn khôi phục được.

  • Kho Svalbard mở cửa ngày 26/2/2008, khoét sâu hơn 100 mét vào lòng núi trên quần đảo Svalbard, giữa đất liền Na Uy và Bắc Cực, dưới lớp đá dày 40–60 mét.

  • Hạt giữ ở âm 18 độ C. Kho chứa được 4,5 triệu mẫu, hiện giữ hơn 1,4 triệu mẫu.

  • Kho theo kiểu “hộp đen”: thùng hạt vẫn thuộc đơn vị gửi, chỉ đơn vị đó được rút ra. Svalbard không phát hạt cho ai.

  • Chuyện rút hạt đã xảy ra thật: khi ngân hàng gen của ICARDA gần Aleppo (Syria) phải đóng cửa vì xung đột, ICARDA rút bản sao trong các năm 2015–2019, gây dựng lại bộ sưu tập ở Lebanon và Morocco rồi gửi bản sao mới trở lại.

Ngoài Svalbard, IRRI còn gửi bản sao ở trung tâm bảo tồn nguồn gen của Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) – thêm một lớp an toàn.

Liên quan gì tới giống lúa nhà nông trồng?

Nhiều đặc tính quý trên giống lúa hiện đại bắt nguồn từ giống cổ trong ngân hàng gen. Ví dụ dễ hiểu là gen Sub1 giúp lúa chịu ngập. Theo Rice Knowledge Bank của IRRI, gen này lấy từ dòng FR13A – dòng chịu ngập tốt bậc nhất thế giới – rồi được đưa vào các giống phổ biến như Swarna, IR64. Giống mới giữ năng suất của giống gốc mà chịu được ngập.

Thời tiết thất thường, sâu bệnh mới xuất hiện, nên kho nguồn gen càng đa dạng càng quý.

Lưu ý

  • Hạt trong Svalbard không bán, không phát cho nông dân. Muốn đổi giống, bà con nên mua giống xác nhận rõ nguồn gốc, hợp mùa vụ và đồng đất.

  • Giống địa phương lâu đời cũng là một phần nguồn gen. Nhà còn giữ giống cũ quý thì nên tiếp tục giữ và ghi lại tên, nguồn gốc.

Tóm lại

Lần gửi thứ 8 của IRRI đưa thêm 1.890 mẫu giống lúa vào Kho hạt giống toàn cầu Svalbard, nâng phần bộ sưu tập có bản sao an toàn lên 99,59%. Ngân hàng gen như “kho thóc giống chung” của thế giới: giữ sự đa dạng hôm nay để mai sau có giống lúa chịu hạn, chịu ngập, kháng bệnh.

Bà con cần tư vấn chăm sóc lúa theo từng giai đoạn, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: IRRI – IRRI strengthens world’s largest collection of rice genetic resources with new deposit at the Svalbard Global Seed Vault (10/2026); Crop Trust – International cooperation secures more seeds for the future of food at Svalbard (10/2026); Crop Trust – Svalbard Global Seed Vault; Svalbard Global Seed Vault – About; IRRI Rice Knowledge Bank – Breeding for submergence tolerance; Crop Trust – IRRI genebank external review report (2023).

Ảnh minh họa: Einar Jørgen Haraldseid, Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0).