Ngày 11/11/2026, tạp chí khoa học Nature đăng một nghiên cứu cho thấy cây lúa có cách "nhận ra" mình đang bị côn trùng tấn công, thông qua chính enzyme mà sâu hại tiết ra khi ăn. Nhóm nghiên cứu do Viện Sinh lý và Sinh thái Thực vật Thượng Hải (Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc) dẫn đầu, cùng cộng sự ở Viện Hàn lâm Khoa học Nông nghiệp Chiết Giang và Trung tâm John Innes (Anh); bài báo truy cập mở.

Sâu hại "để lại dấu vết" khi ăn

Nhóm nghiên cứu bắt đầu từ bọ xít xanh (Nezara viridula) – loài chích hút ăn tạp, hại cây lương thực, cây ăn trái, rau màu; theo bài báo, mật độ loài này trên ruộng lúa gần đây đã tăng. Bọ xít chích vòi vào hạt non hoặc lá non, hút dinh dưỡng và đưa vào cây nhiều chất từ miệng.

Trong dịch tiết miệng của bọ xít, các nhà khoa học tìm thấy 22 enzyme tiêu hóa, 15 enzyme nhiều khả năng được tiết ra ngoài. Một enzyme, đặt tên NVR1, gây chết tế bào rất mạnh trên lá cây thí nghiệm. NVR1 là enzyme cắt RNA; khi cắt RNA của cây, nó sinh ra các phân tử nhỏ dạng vòng (gọi tắt 2′,3′-cAMP và 2′,3′-cGMP).

Sâu cuốn lá nhỏ (Cnaphalocrocis medinalis) cũng có enzyme tương tự trong dịch miệng và cũng tạo ra các phân tử này – tức "dấu vết" này không của riêng một loài.

Lúa có "chuông báo động" riêng

Trong cây lúa có một protein tên NIB1 làm nhiệm vụ chuông báo động. Bắt được các phân tử nhỏ kể trên, NIB1 tụ thành cụm trong nhân tế bào, kéo theo protein miễn dịch EDS1, bật hàng loạt gen phòng vệ và làm tăng hai hoóc-môn phòng vệ là axit jasmonic, axit salicylic.

Thí nghiệm với sâu cuốn lá cho thấy:

  • Trên lúa bị "tắt" gen NIB1, sâu non tăng cân nhiều hơn lúa bình thường; trên lúa tăng cường NIB1, sâu chậm lớn.

  • Bướm cái thích đẻ trứng, sâu non thích ăn trên lúa đã tắt NIB1 hơn.

  • Lúa mang NIB1 bị hỏng đúng chỗ bắt tín hiệu thì không phòng vệ được – việc "bắt" phân tử nhỏ là mắt xích then chốt.

Phun phân tử tín hiệu: mới thử bước đầu

Nhóm tác giả phun lên lúa dung dịch 50 micromol/lít một dạng bền của phân tử tín hiệu (8-Br-2′,3′-cAMP) và thấy lúa chống sâu cuốn lá tốt hơn, cả trong phòng thí nghiệm lẫn ngoài ruộng. Nhưng thử nghiệm ngoài ruộng rất nhỏ: sáu ô 1 m × 1 m trong lưới bao, phun xen kẽ nước lã và dung dịch thử, rồi thả 20 bướm cái vào. Tác giả cho rằng các phân tử này có tiềm năng làm "chất kích hoạt miễn dịch" cho cây trồng.

Phòng vệ cũng có cái giá

Lúa mang gen NVR1 bị còi, đẻ ít nhánh; lúa tăng cường NIB1 cũng đẻ nhánh ít hơn, còn lúa tắt NIB1 lại đẻ nhiều nhánh. Cây lúc nào cũng "báo động" thì phải trả giá bằng sinh trưởng – điều nhà chọn giống phải cân nhắc.

Bà con mình nên để ý gì?

Đây là nghiên cứu cơ bản, chưa phải sản phẩm để mua về phun: chất thử là hóa chất nghiên cứu, làm trên giống lúa ZH11 (nhóm japonica), chưa có số liệu năng suất. Phòng sâu cuốn lá vẫn nên theo khuyến cáo của Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI):

  • Nhận diện: sâu gấp lá, nhả tơ dính mép lá rồi ăn bên trong, để lại vệt trắng trong suốt dọc phiến lá.

  • Giai đoạn sinh trưởng thân lá, lúa thường tự hồi phục; thiệt hại đáng kể khi sâu phá ở giai đoạn sinh sản, nhất là khi hơn nửa lá đòng và hai lá non kế tiếp trên mỗi chồi bị hại.

  • Không phun thuốc sớm đầu vụ: thường không có lợi kinh tế mà còn phá thiên địch, dễ làm rầy bùng phát.

  • Dùng giống kháng, bón phân cân đối – bón quá nhiều phân khiến sâu sinh sản nhanh.

Lưu ý

Kết quả còn cần thử nghiệm quy mô lớn trên nhiều giống, nhiều vùng. Bà con nên cảnh giác với lời quảng cáo "thuốc kích kháng" dựa vào nghiên cứu này khi chưa có sản phẩm được khảo nghiệm, đăng ký.

Tóm lại

Nghiên cứu trên Nature (11/11/2026) cho thấy lúa có protein NIB1 "nghe" được enzyme cắt RNA mà bọ xít xanh, sâu cuốn lá tiết ra để tự bật phòng vệ. Hướng mới cho chọn giống và chất kích hoạt miễn dịch, nhưng còn ở bước đầu; ngoài đồng, thăm ruộng, bón phân cân đối và giữ thiên địch vẫn là cách chắc ăn.

Bà con cần tư vấn về dinh dưỡng và chăm sóc cây trồng cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Guo X.-X. và cộng sự (2026), "A plant RNA-binding protein senses 2′,3′-cNMP produced by insect effectors", Nature, công bố 11/11/2026, DOI 10.1038/s41586-026-11259-z; IRRI Rice Knowledge Bank – Rice leaffolder (sâu cuốn lá nhỏ).

Ảnh minh họa: Hsu Hong Lin, Wikimedia Commons (CC BY 2.0).