Bà con trồng khoai tây chắc không lạ gì bệnh mốc sương (nhiều nơi gọi là sương mai). Cuối tháng 10/2026, Trung tâm Khoai tây Quốc tế (CIP) và tổ chức Crop Trust công bố một giai đoạn mới của dự án BOLD ở Kenya (Crop Trust đăng ngày 27/10, CIP đưa tin từ Nairobi ngày 28/10/2026). Điểm đáng chú ý: các nhà khoa học lấy những đặc tính quý từ khoai tây dại ở vùng núi Andes (Nam Mỹ) để lai ra giống mới chống chịu bệnh tốt hơn.

Vì sao người ta phải tìm đến khoai tây dại?

Theo CIP, ở Kenya khoai tây là cây lương thực quan trọng thứ hai sau ngô, tạo khoảng 3,3 triệu việc làm, đóng góp chừng 324 triệu USD mỗi năm. Nhưng nắng nóng, mưa thất thường và sâu bệnh khiến trồng khoai ngày càng khó.

  • Bệnh mốc sương – chính là bệnh đứng sau nạn đói khoai tây ở Ireland năm xưa – đến nay vẫn làm mất khoảng một phần ba năng suất khoai tây trên toàn thế giới.

  • Tuyến trùng bào nang khoai tây có thể làm giảm năng suất tới 80%, riêng Kenya thiệt hại hơn 127 triệu USD mỗi năm.

  • Khoai tây dại mang những đặc tính chống chịu quý. Dự án nhắm tới ba đặc tính: kháng mốc sương, kháng tuyến trùng bào nang và chịu nóng.

Dự án mới làm những gì?

Theo thông báo của CIP và Crop Trust, giai đoạn mới của BOLD tập trung vào Kenya với các việc chính:

  • Đưa 54 dòng khoai tây mang đặc tính từ khoai tây dại vào chọn giống bài bản: khảo nghiệm nhiều địa điểm, dùng công cụ phân tích gen, có nông dân cùng đánh giá.

  • Mời 500–1.000 nông dân tham gia khảo nghiệm, trình diễn, hơn một nửa là phụ nữ.

  • Mục tiêu: công nhận ít nhất một giống mới ở Kenya, vừa chống chịu tốt vừa có năng suất, chất lượng hợp ý người trồng và thị trường.

  • Chia sẻ nguồn giống để Ethiopia, Rwanda, Uganda, Tanzania cùng thử nghiệm.

Dự án còn lo cả đường đi của củ giống: Viện Nghiên cứu Nông nghiệp và Chăn nuôi Kenya (KALRO) phụ trách chọn giống, cơ sở giống khoai tây Molo sẽ thành trung tâm sản xuất giống cấp ban đầu. Như ông Thiago Mendes (CIP) nói, tìm ra gen tốt mới là bước đầu; giống phải được nông dân ưng và có đủ củ giống chất lượng thì mới đến được ruộng.

Bài học từ Peru: giống khoai không cần phun thuốc vẫn sống khỏe

Hướng đi này đã có kết quả ở Peru. Hợp tác trước đây giữa Crop Trust và CIP đã góp phần ra đời hai giống kháng mốc sương là CIP-Matilde và CIP-Asiryq, nay đang được nông dân địa phương trồng. Bài viết của CIP năm 2021 kể lại khá rõ:

  • Ở vùng núi ẩm của Peru, nông dân có khi phải phun thuốc trừ nấm 4–6 lần mỗi tháng, nếu không sẽ mất mùa. CIP ước tính bệnh gây thiệt hại khoảng 14 tỷ USD mỗi năm, chủ yếu ở các nước đang phát triển.

  • Khảo nghiệm ở 10 địa điểm, CIP-Matilde cho năng suất tương đương giống Yungay phổ biến nhất Peru; ruộng Yungay phải phun thuốc đều đặn, còn CIP-Matilde vẫn tốt mà không cần phun thuốc trừ nấm.

  • Hơn 40 nông dân cùng chọn: từ 5 dòng triển vọng, chính bà con chọn ra CIP-Matilde. Phần lớn tổ hợp lai với khoai dại không đạt, phải mất nhiều năm đánh giá mới lọc được vài dòng có giá trị.

Bà con mình nên để ý gì?

  • Giống là gốc. Giống kháng bệnh cộng củ giống sạch, đúng nguồn giúp giảm hẳn số lần phun thuốc. Nên mua củ giống ở nơi có nguồn gốc rõ ràng.

  • Mốc sương lây theo gió và phá rất nhanh: theo CIP, bệnh có thể tàn phá cả ruộng trong vài tuần. Gặp trời ẩm, bà con nên thăm ruộng thường xuyên để phát hiện sớm.

Lưu ý

Đây mới là thông báo khởi động dự án, chưa có giống mới nào được công nhận ở Kenya, các giống nói trên cũng chưa có ở nước mình. Số liệu trong bài do CIP và Crop Trust công bố, không phải số đo ở Việt Nam. Giống kháng giúp giảm thiệt hại chứ không "miễn nhiễm" hoàn toàn.

Tóm lại

Khoai tây dại vùng Andes đang được dùng như "kho gen" để lai giống kháng mốc sương, kháng tuyến trùng và chịu nóng. Sau Peru, CIP và Crop Trust đưa hướng đi này sang Kenya với 54 dòng triển vọng và hàng trăm nông dân cùng khảo nghiệm. Bài học cho bà con: giống tốt, củ giống sạch là cách phòng bệnh rẻ và bền nhất.

Bà con cần tư vấn thêm về chăm sóc khoai tây, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: International Potato Center (CIP) – From Wild Potatoes to Farmers’ Fields: BOLD Expands Potato Work in East Africa (28/10/2026); Crop Trust – Wild Potatoes Offer New Options for East African Farmers (27/10/2026); International Potato Center (CIP) – The Future of Food is Wild (2021).

Ảnh minh họa: Steve Mwongera, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).