Lâu nay giới khoa học cho rằng cây họ lúa như lúa, ngô, lúa mì cần rất ít niken (Ni) và hiếm khi thiếu. Một nghiên cứu đăng trên tạp chí Cell ngày 11/11/2026 (giờ Bắc Kinh) đề nghị xem lại quan niệm đó: cây ngô có hẳn một "đường vận chuyển" riêng để đưa niken vào hạt, và khi đường này hỏng thì bắp nhẹ, hạt nhỏ, hạt giống để lâu mọc kém.
Ai làm và làm thế nào?
Nhóm của TS. Chao Daiyin, Trung tâm Xuất sắc về Khoa học Phân tử Thực vật thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (CAS), phối hợp nhóm GS. Yan Jianbing, Đại học Nông nghiệp Hoa Trung. Thông cáo của CAS phát hành ngày 10/11/2026.
Nhóm so sánh gen và hàm lượng niken trong hạt của 1.404 dòng ngô trồng qua nhiều năm, nhiều địa điểm. Từ đó họ tìm ra gen ZmNAET1, quyết định lượng niken tích lũy trong hạt.
Dòng ngô có gen này hoạt động mạnh thì hạt chứa niken cao hơn khoảng 60%.
Niken đi vào hạt bằng cách nào?
Theo thông cáo, gen ZmNAET1 hoạt động chủ yếu ở tế bào mạch libe (mạch dẫn chất nuôi) tại đốt thân và cuống bắp. Nó đẩy một chất nhỏ tên là nicotianamine ra ngoài tế bào. Chất này "bắt" lấy niken tự do, tạo thành phức chất, rồi phức chất được nạp lại vào mạch libe để chuyển về hạt. Nhóm nghiên cứu cho biết con đường này độc lập với con đường axit mugineic mà cây họ lúa vẫn dùng để lấy sắt, và đây là lần đầu tìm ra gen điều khiển việc vận chuyển niken đi xa trong cây họ lúa.
Hỏng đường vận chuyển thì cây ra sao?
Khi gen ZmNAET1 bị làm hỏng, niken trong hạt giảm, kéo theo bắp nhẹ hơn, hạt nhỏ hơn, ít tinh bột hơn.
Hạt giống cất giữ từ 8 tháng đến 1 năm có tỷ lệ nảy mầm giảm rõ rệt.
Bổ sung niken thì hạt nảy mầm trở lại, còn bổ sung kẽm thì không. Ngoài đồng, phun niken qua lá giúp cây hồi phục chiều cao và hoạt tính của enzym urease.
Gen tương đồng trên lúa (OsNAET1 và OsNAET2) cũng là yếu tố quyết định hàm lượng niken trong hạt gạo.
Vì sao niken lại dính tới phân urê?
Theo tài liệu khuyến nông của Đại học Florida (UF/IFAS), niken là thành phần của enzym urease, enzym giúp cây chuyển urê thành amoni để dùng. Thiếu niken, urease không làm việc được, urê có thể tích lại trong lá. Nghiên cứu mới cho thấy khi niken không về được hạt ngô, urease trong hạt yếu đi, cây dùng urê kém hơn, ảnh hưởng tới việc tạo axit amin và năng lượng.
Niken: vi lượng nhỏ nhưng không thể thiếu
Niken được chứng minh là chất thiết yếu cho cây từ cuối thập niên 1980 và là vi lượng cây cần ít nhất, dưới 0,5 mg/kg chất khô (UF/IFAS).
Cây dễ thiếu niken khi đất có pH trên 6,7, bón vôi quá tay, hoặc bón nhiều năm liền kẽm, đồng, mangan, sắt, canxi, magie, vì các chất này tranh nhau đường hấp thu với niken.
Bản tin của Tân Hoa xã về nghiên cứu cũng nêu: giống ngô có hàm lượng niken trong hạt thấp, hoặc ngô trồng trên đất kiềm, dễ gặp cảnh năng suất thấp, nảy mầm kém, mọc không đều, và có thể cải thiện bằng bổ sung niken.
Thừa niken thì gây độc: UF/IFAS cho biết hàm lượng khoảng 10 mg/kg trong mô cây trở lên thường đã độc với giống nhạy cảm.
Bà con mình nên để ý gì
Đây là nghiên cứu về gen trên cây ngô ở Trung Quốc, chưa phải khuyến cáo bón niken đại trà. Thông cáo không nêu liều phun hay mức tăng năng suất trên mỗi hecta.
Hạt giống tự để mọc kém có nhiều nguyên nhân (ẩm, nấm, mọt), đừng vội đổ cho thiếu niken.
Ruộng đất kiềm, bón vôi nhiều hoặc dùng phân kẽm, đồng nhiều năm mà ngô, lúa hạt lép, mọc yếu không rõ lý do, bà con có thể nhờ phân tích đất, lá để kiểm tra.
Lưu ý
Niken chỉ cần lượng cực nhỏ. Nếu dùng phân bón lá có niken, pha theo hướng dẫn trên bao bì, không tự tăng liều.
Tóm lại
Cây ngô cần gen ZmNAET1 và chất nicotianamine để đưa niken vào hạt. Thiếu niken trong hạt thì bắp nhẹ, hạt nhỏ, hạt giống để lâu mọc kém. Vi lượng tuy nhỏ nhưng phải đủ và cân đối.
Bà con cần tư vấn thêm về vi lượng cho ngô, lúa, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Chinese Academy of Sciences – thông cáo "Tiny nutrient, big mystery: Scientists uncover how plants transport nickel" (10/11/2026); Chao và cộng sự – Nicotianamine-driven nickel transport to sink organs underpins maize productivity, Cell (11/2026); Tân Hoa xã – bản tin về nghiên cứu (11/11/2026); UF/IFAS Extension – Nickel Nutrition in Plants (HS1191).