Nhiều bà con tin rằng thay bớt phân hóa học bằng phân hữu cơ thì lúa vừa giữ được năng suất, vừa cho hạt gạo ngon hơn. Niềm tin đó đúng tới đâu? Một nghiên cứu tổng hợp vừa đăng ngày 9/11/2026 trên tạp chí khoa học có bình duyệt Frontiers in Soil Science (truy cập mở) đã gom số liệu nhiều thí nghiệm ngoài đồng để kiểm tra.

Nghiên cứu làm gì?

Nhóm tác giả thuộc Trường Đại học Nông Lâm Tín Dương và Viện Khoa học Nông nghiệp vùng Thái Hồ (Tô Châu, Trung Quốc) đã làm một phân tích gộp (meta-analysis), tức là tổng hợp kết quả của nhiều thí nghiệm cũ bằng phương pháp thống kê.

  • Dữ liệu gồm 40 nghiên cứu đồng ruộng ở Trung Quốc, công bố từ năm 1990 đến hết năm 2023, với 420 cặp so sánh.

  • Mỗi cặp so sánh ruộng bón phân hữu cơ (bón riêng, hoặc bón kèm và giảm bớt phân hóa học) với ruộng chỉ bón phân hóa học.

  • Ngoài năng suất, họ xem 10 chỉ tiêu phẩm chất: tỷ lệ gạo lật, gạo xát, gạo nguyên, độ bạc bụng, amylose, protein, các chỉ số hồ hóa tinh bột khi nấu và điểm vị ngon.

Kết quả: không có chuyện "cứ bón hữu cơ là tốt"

  • Năng suất: trung bình giảm 0,52%, nhưng khoảng tin cậy chạy từ giảm 6,25% đến tăng 5,57%. Nghĩa là có ruộng hụt, có ruộng tăng, và nghiên cứu không chứng minh được năng suất chắc chắn giữ nguyên.

  • Tỷ lệ gạo nguyên (hạt không gãy sau khi xát) tăng trung bình 2,05%, còn tỷ lệ gạo lật và gạo xát gần như không đổi.

  • Một chỉ số hồ hóa tinh bột (gọi là "breakdown") tăng 6,7%, nhưng tác giả nhấn mạnh không thể coi đó là cơm ngon hơn; điểm vị ngon gần như không đổi.

  • Độ bạc bụng trung bình giảm 7,45% nhưng chưa chắc chắn; amylose và protein gần như không đổi.

  • Khi xét chung cả 11 chỉ tiêu, ngay cả hai mức tăng ở trên cũng chưa đủ chắc chắn về thống kê.

Thay càng nhiều đạm hóa học, càng dễ hụt năng suất?

Số liệu gợi ý: cứ tăng thêm 10 điểm phần trăm tỷ lệ đạm hữu cơ thay cho đạm hóa học thì năng suất ước giảm khoảng 2%. Sau khi hiệu chỉnh thống kê, xu hướng này chưa đạt ngưỡng chắc chắn, nên tác giả chỉ coi là gợi ý để nghiên cứu tiếp.

Nhóm tác giả nêu một khả năng: phân hữu cơ nhả đạm chậm, có thể không kịp lúc lúa cần nhiều nhất như đẻ nhánh, làm đòng, trổ bông và vào chắc. Các nghiên cứu họ dẫn lại cũng nhắc: bón hữu cơ nhiều năm có thể làm lúa tốt lốp, dễ đổ ngã, gạo gãy nhiều hơn; phân chuồng chưa xử lý có thể mang mầm bệnh hoặc nhiều muối.

Vì sao gạo nguyên quan trọng?

Theo Cơ sở tri thức lúa gạo của Viện Nghiên cứu Lúa quốc tế (IRRI), gạo nguyên là phần hạt không gãy sau xay xát, tính theo khối lượng thóc: máy xay hiện đại nhiều công đoạn đạt khoảng 45–55%, máy xát một công đoạn ở làng chỉ khoảng 15–30%. Thóc tốt phải chín đều, không nứt, không lép; gặt, phơi sấy chậm trễ hay lẫn hạt bạc bụng, hạt non đều làm gạo gãy nhiều. Phân bón chỉ là một phần của chuyện này.

Bà con mình nên hiểu thế nào?

  • Phân hữu cơ có ích cho đất (thêm chất hữu cơ, nuôi vi sinh vật, nhả dinh dưỡng từ từ), nhưng không phải thứ thần kỳ làm lúa chắc chắn sai hạt hơn.

  • Muốn giảm phân hóa học thì giảm từ từ, theo dõi màu lá lúa (IRRI có bảng so màu lá) và bảo đảm lúa đủ đạm lúc làm đòng, nuôi hạt.

  • IRRI khuyên quản lý dinh dưỡng theo từng ruộng: đặt năng suất mục tiêu, tận dụng dinh dưỡng sẵn có trong đất, rơm rạ, phân chuồng, rồi bón phân khoáng bù phần thiếu.

  • Chỉ dùng phân chuồng đã ủ hoai; gặt đúng độ chín, phơi sấy kịp thời.

Lưu ý

Nghiên cứu chỉ gồm thí nghiệm ở Trung Quốc, số liệu đến hết năm 2023, và không bắt buộc cân bằng lượng lân, kali giữa hai cách bón. Đây là phân tích thống kê, không chứng minh nguyên nhân; kết quả ở ruộng nhà bà con có thể khác.

Tóm lại

Thay một phần phân hóa học bằng phân hữu cơ không làm năng suất lúa thay đổi rõ; gạo nguyên nhích lên khoảng 2% nhưng chưa thật chắc chắn. Tác giả khuyên dùng phân hữu cơ theo điều kiện từng nơi: đất, loại phân, giống lúa và mục tiêu năng suất, chất lượng.

Bà con cần tư vấn cách phối hợp phân hữu cơ và phân khoáng cho lúa, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Song X., Shi L. và cộng sự – Organic fertilization selectively alters rice grain quality without a consistent yield gain: a multilevel meta-analysis in China, Frontiers in Soil Science, 9/11/2026; IRRI Rice Knowledge Bank – Milling and quality; Milling yields; How to manage soil fertility.