Bón đạm sớm cho “chắc ăn” là thói quen của không ít nhà nông. Nhưng ngày 27/10/2026, hai chuyên gia khuyến nông của Đại học Iowa State (Mỹ) là Richard Roth và Madelynn Wuestenberg khuyến cáo trên bản tin Integrated Crop Management: chưa đến lúc bón đạm mùa thu cho vụ ngô năm sau, vì đất còn ấm và một đợt El Niño rất mạnh có thể giữ đất ấm lâu hơn thường lệ.

Chuyện gì đang xảy ra ở vùng ngô nước Mỹ?

Ở bang Iowa, nhiều nông dân bón trước amoniac khan (NH3, phân đạm dạng khí hóa lỏng, xới vùi vào đất) ngay sau thu hoạch. Quy tắc ở đó là chỉ bón khi đất ở độ sâu khoảng 10 cm đã xuống 10°C (50°F) và còn đang lạnh đi. Năm nay mọi thứ đến muộn:

  • Theo báo cáo Crop Progress của USDA NASS ngày 26/10/2026, đến 25/10 Iowa mới thu hoạch 47% diện tích ngô, trong khi trung bình 5 năm là 67%.

  • Ngày 27/10, đất ở độ sâu 10 cm phần lớn vẫn khoảng 10,5–17°C.

Nhóm tác giả phân tích số liệu 13 năm (2013–2025) của 24 trạm đo. Bình thường, ngày cuối cùng đất còn trên 10°C rơi vào khoảng 6/11 ở bắc Iowa, 8–10/11 ở trung Iowa và 12–14/11 ở nam Iowa. Thời tiết từng năm giải thích khoảng 65% sự chênh lệch, vị trí ruộng chỉ khoảng 5%.

El Niño làm đất ấm lâu hơn

Bản tin của Trung tâm Dự báo Khí hậu Mỹ (NOAA CPC) ngày 8/10/2026 cho biết vùng biển Niño-3.4 ấm hơn bình thường 2,1°C, và có khoảng 83% khả năng giai đoạn tháng 10–12 đạt mức El Niño mạnh chưa từng có kể từ năm 1950. Ở những năm El Niño trước (2015, 2023), ngày đất hết ấm ở Iowa rơi vào giữa tháng 11, muộn hơn mức thường. Các tác giả dự đoán năm nay có thể muộn từ một tuần trở lên.

Vì sao đất ấm thì bón đạm dễ mất?

Đạm amoniac vào đất chuyển thành amoni (NH4+), dạng bám được vào hạt đất. Nhưng vi khuẩn trong đất liên tục biến amoni thành nitrat (NO3-), gọi là nitrat hóa. Nitrat dễ trôi theo nước mưa xuống sâu, hoặc bay mất thành khí khi ruộng ngập úng.

  • Theo Đại học Iowa State, ở 10°C quá trình này vẫn chạy với tốc độ khoảng một phần ba mức tối đa; đất càng ấm càng nhanh.

  • Khuyến nông Đại học Minnesota bổ sung: nitrat hóa chậm hẳn khi đất dưới 10°C, nhưng chỉ dừng khi đất đóng băng.

Một ngày lạnh cũng chưa đủ: sau ngày đầu tiên đất xuống dưới 10°C, có tới 94% trường hợp đất ấm trở lại (trung vị 19 ngày sau); ngay cả sau 5 ngày lạnh liên tiếp, khoảng hai phần ba trường hợp vẫn ấm lại.

Khuyến cáo của các chuyên gia

  • Chờ đất xuống 10°C và dự báo còn lạnh tiếp mới bón, không bón theo ngày trên lịch.

  • Mùa thu chỉ dùng amoniac khan; không bón urê, UAN hay phân chứa nitrat.

  • Chất ức chế nitrat hóa giúp làm chậm chuyển hóa, nhưng không biến việc bón sớm thành an toàn; theo Đại học Minnesota, đất ấm còn làm chất này phân hủy nhanh hơn.

  • Cân nhắc chia đạm: một phần mùa thu, phần còn lại mùa xuân hoặc bón thúc; không bón dư để “bù hao”.

  • Phân chuồng bón quá sớm có thể làm năng suất ngô giảm hơn 40 giạ mỗi mẫu Anh (khoảng 2,5 tấn/ha) so với bón cuối thu hoặc mùa xuân.

Bà con mình nên để ý gì?

Ngưỡng 10°C là chuyện của vùng ôn đới. Đất ở nước mình hầu như quanh năm ấm hơn mức đó, tức là đạm luôn bị chuyển thành nitrat. Bài học chung rút ra là: bón đạm càng xa lúc cây cần thì càng dễ hao. Chia nhiều lần theo giai đoạn cây cần, tránh bón ngay trước mưa to hay lúc ruộng sắp ngập sẽ giúp đạm nằm lại trong ruộng.

Lưu ý

  • Số liệu trong bài là của bang Iowa (Mỹ), không áp nguyên cho Việt Nam; lượng và thời điểm bón nên theo khuyến cáo cho từng cây, từng vùng hoặc hướng dẫn trên bao bì.

  • Khả năng El Niño đạt mức kỷ lục là xác suất dự báo, không phải điều chắc chắn.

Tóm lại

Khuyến cáo của Đại học Iowa State nhắc một nguyên lý đúng ở mọi nơi: đất ấm thì đạm nhanh chuyển thành nitrat, mà nitrat thì dễ mất. Bón đúng lúc, chia nhỏ, không bón dư là cách giữ đạm cho cây.

Bà con cần tư vấn thêm về cách bón đạm cho từng loại cây, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Đại học Iowa State – Integrated Crop Management, “Facing Down a Very Strong El Niño: It’s Not Time for Fall Nitrogen Yet” (27/10/2026); NOAA Climate Prediction Center – ENSO Diagnostic Discussion (8/10/2026); USDA NASS – Crop Progress (26/10/2026); Khuyến nông Đại học Minnesota – “Fall nitrogen fertilizer application: The what, where, when and how” (2022).