Bón vãi urê xuống ruộng lúa, cây lên màu vài hôm rồi lại nhạt. Nhiều bà con nghĩ phân kém, nhưng các nhóm nghiên cứu lúa nước ở Bangladesh cho biết urê bón vãi trên ruộng ngập thường chỉ được cây dùng khoảng 30–40%. Một cách giữ đạm đã được nghiên cứu nhiều năm ở Bangladesh và châu Phi là urê dúi sâu: ép urê thành viên to rồi nhét xuống bùn, sát vùng rễ lúa.

Vì sao urê rải mặt ruộng dễ hao?

Hạt urê rơi vào nước ruộng tan nhanh, rồi men urease biến urê thành amoni. Lúc này amoni nằm ngay trong lớp nước mặt, gặp nước ấm, độ pH nước cao thì một phần bốc lên thành khí amoniac. Phần khác theo nước chảy tràn khi mưa to hay tháo nước, hoặc bị vi khuẩn biến thành nitrat rồi rửa trôi, khử thành khí.

Trong một thí nghiệm ở Bangladesh, lượng amoni trong nước ruộng bón vãi urê vọt lên cao nhất sau bón 2–3 ngày rồi tụt nhanh. Đó là lúc mất đạm nhiều. Bón càng nhiều urê kiểu vãi thì lượng bay hơi càng tăng.

Urê dúi sâu là gì?

Thay vì hạt nhỏ, urê được ép thành viên to (ở Bangladesh gọi là “guti urea”, tức urê viên). Theo Viện Nông nghiệp Nhiệt đới Quốc tế (IITA), mỗi viên nặng khoảng 1–3 gam, được dúi sâu chừng 7–14 cm vào lớp bùn, giữa các khóm lúa cấy theo hàng. Thường chỉ dúi một lần mỗi vụ, thay cho hai, ba lần bón vãi.

Nằm dưới lớp bùn thiếu khí, viên urê tan dần, đạm giữ ở dạng amoni và bám vào hạt sét quanh rễ. Amoni ở đây ít bị đổi thành nitrat, ít lên được mặt nước nên ít bay hơi. Rễ lúa ở ngay cạnh nên hút dần, đạm được cấp đều trong vụ (mức độ tùy loại đất).

Một cách làm cụ thể trong thí nghiệm

Cách một nhóm nghiên cứu ở Bangladesh (công bố 2018) làm trên lúa cấy vụ khô. Đây là số liệu thí nghiệm, không phải liều chung:

  • Viên urê nặng 2,7 gam, dúi sâu 7–10 cm, đặt vào giữa 4 khóm lúa, cách hàng một lần dúi, khoảng cách 40 × 40 cm.

  • Dúi một lần, khoảng 8–10 ngày sau cấy.

  • Tổng cộng 62.500 viên mỗi hecta, tương đương 78 kg đạm nguyên chất/ha. Ô so sánh bón vãi urê thường 104 kg đạm/ha, chia 3 lần.

Nghiên cứu nói hiệu quả được bao nhiêu?

  • Bangladesh, 2018 (tạp chí Scientific Reports): dù dùng ít đạm hơn, ruộng dúi sâu cho năng suất cao hơn khoảng 28% và lượng đạm cây thu hồi tăng rất mạnh so với bón vãi. Amoni trong nước ruộng dúi sâu gần như bằng ô không bón phân.

  • Bangladesh, 2018–2020 (tạp chí Heliyon): ba năm liền, cả mùa khô lẫn mùa mưa, urê dúi sâu cho năng suất và hiệu suất đạm cao hơn urê bón vãi cùng lượng đạm. Riêng vụ khô, năng suất cao hơn khoảng 7–22% ở ruộng tưới ướt khô xen kẽ và 9–21% ở ruộng ngập liên tục.

  • Tổng hợp 476 nghiên cứu trên lúa (tạp chí Frontiers in Plant Science, 2025): bón phân sâu giảm bay hơi amoniac khoảng 40% và giảm khí N2O khoảng 30%. Tuy vậy nhóm tác giả ghi nhận năng suất không phải lúc nào cũng tăng rõ.

Lợi chắc nhất là giữ đạm, giảm hao; năng suất tăng hay không còn tùy ruộng, giống, mùa vụ.

Khi nào đáng làm, khi nào ít lợi?

Đáng làm khi

  • Lúa cấy theo hàng, khoảng cách đều. IITA nhấn mạnh phải cấy thẳng hàng thì viên mới đặt đúng chỗ.

  • Ruộng thấp, đất thịt, sét giữ nước tốt, hay bị nước chảy tràn cuốn phân.

  • Giống năng suất cao, chăm sóc kỹ, làm cỏ tốt (theo IITA).

  • Ruộng tưới ướt khô xen kẽ: hai nghiên cứu ở Bangladesh thấy dúi sâu vẫn tăng năng suất. Lúc ruộng khô, khí N2O ở ô dúi sâu có lúc tăng vọt, nhưng cộng cả vụ thì tương đương bón vãi.

Ít lợi khi

  • Lúa sạ lan, khóm lộn xộn: khó dúi đúng vị trí, dễ chỗ thừa chỗ thiếu.

  • Ruộng trũng ngập sâu, giống lúa truyền thống. Nghiên cứu năm 2019 ở vùng ven biển Bangladesh: ruộng ngập 30–90 cm hầu như không đáp ứng khi tăng đạm quá 28 kg/ha, urê viên không hơn urê thường. Còn ruộng cao hơn cùng vùng thì urê viên tăng năng suất 4,2–5,8% ở mức đạm cao.

Lưu ý

  • Không thay được việc bón đúng liều, đúng lúc. Dúi sâu giữ đạm, nhưng tổng lượng đạm vẫn phải theo nhu cầu giống và ruộng.

  • Tốn công. Dúi tay mất nhiều công; máy dúi thì phải thuê hoặc mua, cần vốn trước.

  • Viên phải đủ cứng, đều cỡ. Theo IITA, kích thước và độ cứng của viên quyết định tốc độ nhả đạm.

  • Dúi đủ sâu. Các thí nghiệm đặt viên ở 7–10 cm, nằm hẳn trong lớp bùn, xa lớp nước mặt.

  • Các con số trên đến từ Bangladesh, châu Phi, Trung Quốc. Ruộng ở ta khác về đất, nước, giống, nên thử trên một khoảnh nhỏ cạnh ruộng bón vãi để so sánh trước.

Tóm lại

Urê bón vãi trên ruộng ngập hao nhiều vì đạm nằm ngay trong nước mặt. Đưa urê xuống bùn dưới dạng viên to giúp đạm ở lại vùng rễ, giảm bay hơi rõ rệt, và nhiều thí nghiệm cho năng suất cao hơn dù dùng ít phân hơn. Đổi lại là công dúi, cần cấy thẳng hàng và viên phân đạt chuẩn.

Bà con cần tư vấn thêm về cách bón đạm cho lúa, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Scientific Reports (2018), Islam và cộng sự, “Nitrous oxide and nitric oxide emissions from lowland rice cultivation with urea deep placement and alternate wetting and drying irrigation”; Heliyon (2023), Islam và cộng sự, “Effects of integrated plant nutrition systems with fertilizer deep placement on rice yields…”; Frontiers in Plant Science (2025), Liu và cộng sự, “Effects of N management optimization practices on rice productivity and N loss: a meta-analysis”; Field Crops Research (2019), Emran và cộng sự, “Agronomic, economic, and environmental performance of nitrogen rates and source in Bangladesh’s coastal rice agroecosystems”; IITA – PROPAS, “Deep urea placement (nitrogen management)”.

Ảnh minh họa: Mahbub Shaheed, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).