Thuốc kích rễ loại nào mạnh nhất hiện nay là câu nhiều bà con hỏi khi cành giâm cắm cả tháng vẫn trơ gốc, cây mới trồng cứ đứng im không nhú đọt, hay vườn cây lâu năm bỗng suy, lá vàng dần. Ai cũng muốn tìm một chai "mạnh nhất" để nhúng hay tưới một lần là cành bung rễ, cây tỉnh lại.
Xin trả lời thẳng: không có loại kích rễ nào mạnh nhất cho mọi trường hợp. Mạnh hay yếu tùy ba thứ: nhóm chất, nồng độ pha và tình trạng cây lúc đó. Nhóm auxin (IBA, NAA và dạng tan nước của chúng là IBA-K, Na-NAA) là nhóm thật sự "ra lệnh" cho cành mọc rễ mới – muốn giâm cành, chiết cành thì phải có nhóm này. Còn humic, fulvic, amino, vitamin B1, lân là nhóm nuôi rễ, hỗ trợ: giúp bộ rễ đang có khỏe lên, ra rễ tơ nhiều hơn, chứ không ép được một cành trơ mọc rễ. Dùng đúng nhóm cho đúng việc mới là "mạnh".
Nói cho đúng, "thuốc kích rễ" chỉ là cách bà con quen gọi. Thực chất đó là chất điều hòa sinh trưởng thực vật cộng với các chất hỗ trợ, thuộc nhóm nguyên liệu phân bón, không phải thuốc bảo vệ thực vật. Chelate Asia không bán thuốc; website chỉ bán hoạt chất gốc – nguyên liệu nguyên chất, hàm lượng cao, chưa pha loãng – để bà con tự pha đúng nồng độ cho từng việc.
Thuốc kích rễ loại nào mạnh nhất? Trước hết phải biết có mấy nhóm
Nhóm auxin – nhóm tạo rễ thật sự
Cành bị cắt rời không có rễ. Muốn mọc rễ mới, các tế bào ở gốc cành phải được "lập trình lại" thành mầm rễ, và chất ra lệnh cho việc đó là auxin. Bài tổng quan của Druege và cộng sự (2016) trên tạp chí Frontiers in Plant Science cho thấy ngay sau khi cắt, auxin dồn về vùng gốc cành và kéo theo đường bột từ lá xuống nuôi mầm rễ; không đủ auxin thì không có mầm rễ.
Cây tự làm ra auxin tên là IAA, nhưng IAA mau mất hoạt tính nên trong sản xuất người ta dùng hai auxin tổng hợp bền hơn là IBA và NAA. Theo Kansas State University, các sản phẩm kích rễ thương mại đăng ký ở Mỹ đều là IBA hoặc IBA kết hợp NAA; NAA mạnh tay hơn IBA ở cùng nồng độ, nên đổi sang hỗn hợp IBA + NAA phải giảm liều.
Ba thứ làm một chai kích rễ "mạnh" hay "nhẹ"
Nồng độ. Cùng là IBA, 1.000 ppm dùng cho cành non, cành gỗ khó ra rễ cần 3.000–8.000 ppm (Purdue Extension). Nồng độ cao hơn thì "mạnh" hơn – nhưng quá tay là hại.
Dạng chất. IBA, NAA dạng axit gần như không tan trong nước, phải hòa bằng cồn (Kansas State); dạng muối IBA-K, Na-NAA tan thẳng trong nước, không cần cồn. Cùng nồng độ thì hiệu quả tương đương, khác ở chỗ tiện pha.
Chất hỗ trợ đi kèm. Fulvic, amino, vitamin B1 giúp cành đỡ sốc, rễ non lớn nhanh sau khi đã nhú, nhưng không thay được auxin.
Nhóm nuôi rễ: humic, fulvic, amino, vitamin B1, lân
Humic và fulvic có một chút hoạt tính giống auxin. Bài tổng quan của Canellas và Olivares (2014) ghi nhận chúng kích thích rễ bên mọc nhiều hơn, lông hút dài và dày hơn, đồng thời kích hoạt "bơm" H+ ở màng tế bào rễ giúp rễ hút khoáng tốt hơn. Nhưng tác dụng này nhẹ, thay đổi theo nồng độ và nguồn gốc nguyên liệu, và các tác giả không coi humic là chất thay thế auxin. Nói nôm na: humic, fulvic là "cơm" cho bộ rễ đang có; auxin mới là "lệnh" mọc rễ mới. Amino, vitamin B1, lân, rong biển cũng thuộc nhóm nuôi rễ và giảm sốc.
Một điểm ít người để ý: cytokinin – nhóm chất kích chồi, kích đọt như 6-BA – lại ức chế giai đoạn hình thành mầm rễ (Druege và cộng sự, 2016). Vì vậy đừng pha chất kích đọt vào dung dịch nhúng cành; kích rễ xong rồi mới kích đọt.
Kích rễ loại nào tốt cho trường hợp nào? Bảng chọn nhanh
Con số nồng độ trong bảng là mức tham khảo từ khuyến nông đại học Mỹ; sản phẩm cụ thể bà con pha theo bao bì.
| Trường hợp | Nhóm chất nên dùng | Cách dùng | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Giâm cành thân gỗ, bán gỗ khó ra rễ (mai, sanh si, hoa giấy già, cây rừng) | Auxin nồng độ cao: IBA hoặc IBA + NAA | Nhúng nhanh gốc cành 1–5 giây vào dung dịch 3.000–8.000 ppm, hoặc chấm bột 0,3–0,8 % | Thử trên vài cành trước; quá liều gốc sần chai, không ra rễ |
| Giâm cành thân thảo, rau, hoa (cúc, hoa hồng non, rau thơm, khoai lang) | Auxin nồng độ thấp, hoặc không cần | Nhúng nhanh dung dịch khoảng 1.000 ppm hoặc chấm bột 0,1 % | Nhiều loại tự ra rễ; quan trọng là giữ ẩm, che bớt nắng |
| Chiết cành | Auxin bôi vào vết khoanh vỏ | Bôi bột hoặc dung dịch đậm vào mép trên vết khoanh, bó bầu ẩm | Chỉ bôi một lần lúc khoanh vỏ; bầu khô là hỏng |
| Cây con mới trồng, cây bứng gốc | Nhóm nuôi rễ: fulvic hoặc humic + amino, vitamin B1 | Tưới gốc khi đất ẩm vừa; auxin tưới gốc chỉ dùng nồng độ rất thấp đúng theo bao bì | Không tưới lúc đất ngập hay khô nứt |
| Cây suy, thối rễ, vàng lá | Xử lý nguyên nhân trước (thoát nước, nấm rễ), rồi fulvic hoặc humic + amino | Tưới gốc sau khi đất đã ráo, rễ hết thối | Kích rễ khi rễ đang thối là phí tiền; auxin để sau cùng |
| Cây lâu năm sau thu hoạch | Nhóm nuôi rễ + lân, kết hợp phân hữu cơ | Tưới gốc theo mép tán sau khi tỉa cành | Rễ mới mọc từ rễ cũ còn khỏe, nên bón phân là chính |
| Thủy canh, giá thể, cắm cành trong nước | Dạng tan nước IBA-K, Na-NAA nồng độ thấp | Ngâm gốc cành vài giờ trong dung dịch loãng, rồi cắm vào giá thể | Ngâm lâu phải pha loãng hơn nhúng nhanh rất nhiều |
Bà con muốn xem hàng theo đúng nhu cầu thì xem các loại kích rễ đang bán trên website.
Cách dùng từng nhóm và liều tham khảo
Nhúng nhanh (quick dip) – cách phổ biến nhất cho giâm cành
Nhúng phần gốc cành, khoảng 1–5 cm, vào dung dịch auxin trong 1–5 giây rồi cắm ngay (Kansas State); NC State Extension khuyên nhúng 1–2 giây rồi để ráo 15–20 phút mới cắm. Mức nồng độ theo Purdue Extension: khoảng 1.000 ppm (0,1 %) cho cành thân thảo và cành non; 3.000 ppm (0,3 %) và 8.000 ppm (0,8 %) cho cành bán gỗ và cành gỗ. Loại nào khó ra rễ hơn thì đi mức cao hơn, nhưng luôn thử trước trên ít cành.
Quy đổi ppm ra gam khi tự pha: 1 ppm = 1 mg trong 1 lít nước. Vậy 1.000 ppm = 1 g IBA nguyên chất cho 1 lít; 3.000 ppm = 3 g/lít; 8.000 ppm = 8 g/lít (bảng quy đổi của Kansas State); dùng IBA-K 98 % thì chia thêm cho 0,98, gần như không đổi. Dung dịch nhúng chỉ cần pha 0,5–1 lít là đủ cho rất nhiều cành; không ai pha dung dịch nhúng theo bình 16 lít. Bình 16 lít chỉ dùng khi tưới gốc hay phun nồng độ rất thấp theo bao bì – ví dụ 10 ppm cho 16 lít chỉ cần 0,16 g, phải có cân tiểu ly.
Pha IBA, NAA dạng axit: hòa tan bột bằng cồn trước rồi mới thêm nước; dung dịch nhúng đậm nên giữ khoảng 50 % cồn để auxin không kết tinh lại (Kansas State). Dùng IBA-K, Na-NAA chỉ cần nước sạch – tốt nhất nước lọc, nước cất, vì nước giếng, nước ao có nấm khuẩn, nước máy có clo. Đựng chai tối màu, để ngăn mát tủ lạnh.
Bột chấm (talc)
Làm ẩm gốc cành, chấm vào bột, gõ nhẹ cho rơi bột thừa, chọc lỗ sẵn trong giá thể rồi mới cắm để bột không bị gạt mất (Kansas State, NC State). Bột 0,1 % cho cành non; 0,3–0,8 % cho cành gỗ (Purdue). Đổ bột ra chén riêng, phần thừa bỏ đi, không đổ lại hộp để khỏi lây nấm bệnh cho cả hộp.
Ngâm loãng, tưới gốc, phun lá
Ngâm loãng: để gốc cành trong dung dịch auxin loãng 2–48 giờ ở khoảng 20 °C, chỗ râm (Kansas State); ngâm lâu nên nồng độ phải thấp hơn nhúng nhanh nhiều lần. Phun lá sau khi cắm dùng nồng độ thấp hơn nữa, vì auxin dư ức chế chồi nách. Tưới gốc cho cây đã trồng: auxin chỉ ở mức rất thấp theo bao bì; phần chính là nhóm nuôi rễ (fulvic, humic, amino) tưới khi đất ẩm vừa, không úng.
Giữ ẩm, che nắng – nửa còn lại của thành công
Chất kích rễ chỉ là một nửa. Nửa kia là giá thể sạch, thoát nước (NC State khuyên than bùn hoặc mụn dừa trộn perlite, cát thô), độ ẩm không khí cao (chụp túi nilon, phun sương), ánh sáng tán xạ và nhiệt độ 18–24 °C (Purdue). Theo Purdue, cành non kiểm tra rễ sau 2–3 tuần; cành gỗ rụng lá 2–4 tháng; cây lá kim 3–4 tháng; đỗ quyên theo NC State 4–6 tuần. Đừng sốt ruột nhổ lên xem.
Sai lầm hay gặp khi dùng kích rễ
Pha đậm cho "mạnh". Kansas State cảnh báo auxin quá liều làm gốc sần chai (callus) mà không ra rễ; cháy gốc thường do nồng độ IBA + NAA quá cao chứ không phải do cồn. Druege và cộng sự cũng ghi nhận auxin dư ức chế rễ dài ra.
Nhúng lâu với dung dịch đậm. Nhúng nhanh là vài giây; muốn ngâm lâu phải chuyển sang dung dịch loãng.
Tin humic thay được auxin. Humic, fulvic nuôi rễ rất tốt nhưng không ép cành trơ mọc rễ; giâm cành khó mà chỉ tưới humic thì đợi mãi không thấy rễ.
Kích rễ khi đất ngập, đất khô nứt hoặc rễ đang thối. Lúc đó rễ không hút được gì; phải thoát nước, xử lý nấm, tưới ẩm lại rồi mới kích.
Pha chung đủ thứ vào một bình. Trộn thuốc trừ nấm, thuốc gốc đồng, phân bón hay chất kích đọt vào dung dịch nhúng làm nồng độ auxin thay đổi, dễ kết tủa; cytokinin còn ức chế mầm rễ. Dung dịch kích rễ pha riêng, dùng riêng, để chỗ tối (Kansas State lưu ý ánh sáng làm auxin mất hoạt tính).
Không thử trước. Mỗi giống một kiểu; đổi sản phẩm hay nồng độ đều thử trên ít cành trước.
Tự pha từ hoạt chất gốc hay mua chai pha sẵn?
Hai cách đều đúng, tùy quy mô. Chai pha sẵn tiện cho người giâm vài chục cành mỗi năm: mở ra dùng, không cần cân, không cần cồn; nhược điểm là nồng độ cố định và giá tính trên mỗi gam hoạt chất cao hơn nhiều.
Tự pha từ nguyên liệu nguyên chất hợp với vườn ươm, nhà vườn giâm chiết nhiều hoặc muốn chủ động nồng độ theo giống: một gam IBA-K pha được một lít dung dịch 1.000 ppm, nhúng hàng trăm cành. Đổi lại phải có cân tiểu ly 0,01 g, đong nước chính xác; dùng IBA, NAA dạng axit thì cần cồn để hòa tan, chọn IBA-K, Na-NAA tan nước thì bớt khâu này.
Bà con muốn tự pha thì xem Auxin IBA-K 98 % tan trong nước cho giâm cành, chiết cành; muốn có sẵn cả IBA lẫn NAA theo tỷ lệ tham khảo cho hom gỗ khó ra rễ thì xem COMBO IBA-NAA; còn cây đã trồng, cây suy cần vừa hình thành rễ mới vừa phục hồi bộ rễ qua tưới gốc thì xem COMBO T-ROOT. Mỗi bộ đều có hướng dẫn pha theo lít nước.
Hỏi nhanh – đáp gọn
Thuốc kích rễ nào mạnh nhất cho giâm cành?
Nhóm auxin: IBA, hoặc IBA + NAA, nhúng nhanh ở nồng độ hợp với độ cứng của cành – khoảng 1.000 ppm cho cành non, 3.000–8.000 ppm cho cành gỗ theo Purdue Extension. "Mạnh nhất" là đúng nồng độ cho đúng cành, không phải chai ghi số to nhất.
Humic có phải thuốc kích rễ không?
Không hẳn. Humic, fulvic nuôi rễ, kích rễ bên và lông hút ở mức nhẹ (Canellas và Olivares, 2014), không thay được auxin cho cành giâm. Dùng humic cho cây đã có rễ là đúng chỗ.
Kích rễ bao lâu thì ra rễ?
Cành non khoảng 2–3 tuần, cành gỗ 2–4 tháng, cây lá kim 3–4 tháng (Purdue); đỗ quyên 4–6 tuần (NC State). Trời nóng ẩm nhanh hơn, mùa lạnh chậm hơn.
Tưới kích rễ bao lâu một lần?
Nhúng cành giâm chỉ một lần lúc cắm. Tưới gốc nhóm nuôi rễ thì theo bao bì, chỉ lặp lại khi đất đã ráo và cây có dấu hiệu đáp ứng (nhú đọt, lá xanh lại); tưới dồn dập không nhanh hơn.
Tự pha từ hoạt chất gốc có rẻ hơn không?
Rẻ hơn rõ khi dùng nhiều: 1 g IBA-K cho 1 lít dung dịch nhúng 1.000 ppm, dùng cho hàng trăm cành. Dùng ít thì chai pha sẵn tiện hơn vì khỏi cân đong.
Pha đậm hơn cho nhanh được không?
Không. Quá liều làm gốc sần chai, cháy gốc, chồi không bật (Kansas State). Khó ra rễ thì tăng theo bậc 1.000 → 3.000 → 8.000 ppm và thử trước.
Tóm lại
Hỏi thuốc kích rễ loại nào mạnh nhất hiện nay thì câu trả lời đúng là: giâm cành, chiết cành cần nhóm auxin (IBA, NAA, IBA-K, Na-NAA) ở nồng độ hợp độ cứng của cành; cây mới trồng, cây suy cần nhóm nuôi rễ sau khi đã xử lý đất và nấm; trường hợp nào cũng cần giữ ẩm, thoát nước, thử trước. Chọn đúng nhóm, pha đúng liều mới là "mạnh".
Bà con chưa rõ vườn mình thuộc trường hợp nào, cần pha bao nhiêu cho bao nhiêu cành, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Purdue Extension – New Plants From Cuttings (HO-37-W); Kansas State University Research and Extension – Use of Root-Promoting Products for Vegetative Propagation of Nursery Crops (MF3105); NC State Extension – Extension Gardener Handbook, chương 13 Propagation; Druege U., Franken P., Hajirezaei M.R. (2016) – Plant Hormone Homeostasis, Signaling, and Function during Adventitious Root Formation in Cuttings, Frontiers in Plant Science; Canellas L.P., Olivares F.L. (2014) – Physiological responses to humic substances as plant growth promoter, Chemical and Biological Technologies in Agriculture.
Ảnh minh họa: peganum, Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0).