Bà con quen với auxin, cytokinin, GA3, nhưng ít ai biết strigolactone. Đây là nhóm hoóc-môn thực vật mới được xác định, có vai trò kép: trên mặt đất thì "phanh" bớt việc đâm nhánh, đẻ nhánh; dưới mặt đất thì rễ tiết ra để "gọi" nấm rễ cộng sinh tới giúp hút lân. Nhưng cũng chính tín hiệu đó lại đánh thức hạt cỏ ký sinh nằm chờ trong đất.

Strigolactone là gì?

Strigolactone được phát hiện đầu tiên không phải như một hoóc-môn, mà là chất trong dịch rễ làm hạt cỏ ký sinh Striga (cỏ phù thủy) nảy mầm. Chất đầu tiên được đặt tên là strigol, phân lập từ dịch rễ cây bông vào thập niên 1960. Phải tới năm 2008, hai nhóm nghiên cứu công bố trên tạp chí Nature mới chứng minh strigolactone là một loại hoóc-môn thực sự: các cây đột biến thiếu strigolactone thì đâm nhánh rất nhiều, và khi bổ sung strigolactone thì việc đâm nhánh bị kìm lại.

Strigolactone được tạo ra chủ yếu ở rễ, một phần đi lên thân điều khiển chồi, một phần tiết ra đất.

Trên mặt đất: điều khiển đâm nhánh, chồi bên

Mầm chồi ở nách lá có bật thành nhánh hay không là kết quả "giằng co" giữa ba hoóc-môn:

  • Auxin sinh ra ở ngọn, chảy xuống thân, giữ ưu thế ngọn. Auxin còn kích thích cây làm thêm strigolactone.

  • Strigolactone làm giảm dòng auxin đi ra từ mầm chồi (nghiên cứu cho thấy nó làm protein vận chuyển auxin PIN1 bị rút khỏi màng tế bào), nên mầm chồi khó "thoát ra" để lớn thành nhánh.

  • Cytokinin đi từ rễ lên thì ngược lại, thúc mầm chồi bật ra. Strigolactone và cytokinin tác động đối nghịch nhau trên mầm chồi.

Vì vậy khi bấm ngọn, nguồn auxin giảm, kéo theo strigolactone giảm, cytokinin chiếm ưu thế, nhánh bên bật mạnh.

Dưới mặt đất: "gọi" nấm rễ cộng sinh khi đất thiếu lân

Khoảng 80% loài thực vật trên cạn, trong đó có phần lớn cây trồng, có thể sống cộng sinh với nấm rễ nội cộng sinh (nấm rễ arbuscular, AM). Sợi nấm len vào rễ, đồng thời vươn rất xa ra đất, hút lân và một số dưỡng chất mang về cho cây; đổi lại cây nuôi nấm bằng đường.

Năm 2005, nhóm nghiên cứu Nhật Bản (Akiyama và cộng sự, đăng trên Nature) phát hiện chính strigolactone trong dịch rễ là tín hiệu làm sợi nấm rễ phân nhánh mạnh, tìm tới rễ – rễ đang "gọi" nấm tới giúp.

Khi nào cây tiết nhiều strigolactone?

  • Thiếu lân: đây là điều kiện làm tăng tiết strigolactone rõ rệt nhất ở hầu hết cây được nghiên cứu.

  • Thiếu đạm: tùy loài. Nghiên cứu trên tạp chí Planta (2012): ở cỏ linh lăng và cà chua chỉ thiếu lân mới làm tăng tiết; ở xà lách, cúc vạn thọ, lúa mì, tử vân anh thì thiếu đạm cũng làm tăng. Các tác giả cho rằng hàm lượng lân trong thân lá là yếu tố quyết định.

Khi thiếu lân, strigolactone tăng còn làm cây bớt đẻ nhánh, dồn sức cho rễ; ở một số cây nó còn thúc rễ bên phát triển để tìm lân.

Mặt trái: tín hiệu đánh thức cỏ ký sinh

Hạt cỏ ký sinh Striga (hại ngô, lúa miến, kê, lúa nương ở châu Phi, châu Á) và Orobanche (cây ký sinh rễ, tiếng Anh gọi là broomrape, hại cà chua, thuốc lá, hướng dương, đậu) rất nhỏ, nằm trong đất nhiều năm. Chúng chỉ nảy mầm khi "ngửi" thấy strigolactone từ rễ cây chủ, rồi bám vào rễ hút nhựa. Vì vậy đất càng thiếu lân, cây tiết càng nhiều, nguy cơ cỏ ký sinh nảy mầm càng cao.

Strigolactone có phun được không?

Hiện nay strigolactone chủ yếu vẫn ở mức nghiên cứu. Chất hay dùng trong phòng thí nghiệm là GR24 – một chất tổng hợp mô phỏng strigolactone, dùng để thí nghiệm về đâm nhánh, rễ và nấm rễ. Các nhà khoa học cũng thử dùng chất tương tự để làm hạt Striga "nảy mầm tự sát" khi không có cây chủ. Đây chưa phải sản phẩm có quy trình dùng ngoài đồng được khuyến cáo rộng rãi. Bà con không nên tự mua về phun.

Ý nghĩa thực tế cho bà con

Không cần phun, bà con vẫn tận dụng được cơ chế tự nhiên này:

  • Bón lân hợp lý, đúng nhu cầu: không để đất thiếu lân kéo dài làm cây còi, ít nhánh; nhưng cũng không bón dư thừa vì cây đủ lân sẽ giảm "gọi" nấm rễ. Nên dựa vào phân tích đất và nhu cầu từng cây.

  • Giữ nấm rễ trong đất: hạn chế cày xới quá kỹ, quá sâu. Tổng quan trên Canadian Journal of Plant Science (2005) cho thấy làm đất làm đứt mạng sợi nấm và giảm khả năng sống của nấm rễ; làm đất tối thiểu giúp nấm rễ tồn tại tốt hơn, cải thiện hút lân và kết cấu đất.

  • Tăng phân hữu cơ, che phủ đất, giữ rễ cây sống trong đất (cây che phủ, luân canh) để nấm rễ luôn có cây chủ.

  • Ở vùng có cỏ ký sinh: cải thiện độ phì, đủ lân, đủ đạm góp phần giảm lượng strigolactone tiết ra, kết hợp luân canh với cây không phải ký chủ.

Lưu ý

  • Strigolactone và GR24 là chất phục vụ nghiên cứu; bài viết không đưa liều dùng và không khuyến cáo tự phun.

  • Phản ứng với thiếu đạm khác nhau theo loài cây, không phải cây nào cũng giống nhau.

Tóm lại

Strigolactone là hoóc-môn "hai mặt": kìm đâm nhánh, đối nghịch cytokinin; khi thiếu lân thì gọi nấm rễ nhưng cũng đánh thức cỏ ký sinh. Bà con không nên tự phun; cách tận dụng tốt nhất là bón lân hợp lý, hạn chế làm đất quá kỹ và tăng phân hữu cơ để nuôi nấm rễ.

Bà con cần tư vấn thêm cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Umehara và cs., Nature (2008); Akiyama và cs., Nature (2005); Brachmann & Parniske – The most widespread symbiosis on Earth, PLoS Biology (2006); Kapulnik & Koltai – Strigolactone involvement in root development…, Plant Physiology (2014); Yoneyama và cs. – How do nitrogen and phosphorus deficiencies affect strigolactone production and exudation?, Planta (2012); Kabir – Tillage or no-tillage: Impact on mycorrhizae, Canadian Journal of Plant Science (2005).