Bà con bón lân đều đặn mà cây vẫn tím lá, rễ chậm phát triển, ra hoa èo uột? Nhiều khi đất không thiếu lân, mà lân bị đất giữ chặt nên rễ không lấy được. Bài này nhìn lân dưới góc khoa học đất: lân đi đâu sau khi bón, pH ảnh hưởng ra sao và bón thế nào cho đỡ uổng.

Lân trong đất tồn tại ở dạng nào?

Rễ cây chỉ hút lân ở dạng ion phốt phát hòa tan trong nước đất. Lượng lân hòa tan này rất nhỏ so với tổng lân có trong đất. Các tài liệu khuyến nông đại học chia lân đất thành nhiều "kho": kho dễ tan (cây lấy được ngay), kho trung gian và kho rất khó tan. Các kho này chuyển qua lại theo thời gian, có kho chuyển rất chậm.

Vì vậy các chuyên gia khuyến nông ở Mỹ gợi ý nên dùng chữ "lân bị giữ lại" hơn là "lân bị mất". Lân bị giữ không biến mất, nó nằm trong đất và có thể trở lại dạng cây dùng được, nhưng phải mất thời gian, trong khi cây thì cần lân ngay trong vụ.

Vì sao lân bị cố định?

Khác với kali hay đạm amoni bị kẹp giữa các lớp sét, lân bị giữ chủ yếu do phản ứng hóa học với các ion có sẵn trong đất:

  • Đất chua: lân kết hợp với sắt và nhôm tạo hợp chất rất khó tan. Đất đỏ, đất xám chua là những nơi quen thuộc với chuyện này.

  • Đất kiềm hoặc nhiều vôi: lân kết hợp với canxi thành canxi phốt phát, độ tan thấp dần khi pH càng cao.

  • Bám lên bề mặt hạt đất: các oxit sắt, nhôm và hạt sét hút ion phốt phát lên bề mặt, càng nhiều sét và oxit thì đất giữ lân càng mạnh.

Nói đơn giản: lân tan bung ra gặp sắt, nhôm hoặc canxi là bị "bắt" ngay, cây chỉ có một khoảng thời gian ngắn để hút.

Vai trò của pH: vùng "thung lũng" của lân

Khuyến nông Đại học bang Michigan mô tả sự cố định lân theo pH như các đỉnh núi và thung lũng. Đất rất chua (khoảng pH 4 đến 5,5) là vùng lân bị sắt, nhôm giữ mạnh. Khi lên đến pH khoảng 8, lân lại bị canxi giữ. Ở giữa, khoảng pH 6 đến 7, là thung lũng, nơi lân được giữ ít nhất và dễ hút nhất. Các bài tổng quan khoa học khác cũng ghi nhận lân dễ dùng nhất quanh pH 6,5 đến 7, rồi giảm dần khi pH tăng vì canxi phốt phát khó tan hình thành.

Khuyến nông Đại học Wisconsin cho biết bón vôi nâng đất chua lên pH khoảng 6,0 đến 6,8 làm tăng khả năng cây dùng được cả lân sẵn trong đất lẫn lân từ phân bón. Nghĩa là với đất chua, chỉnh pH trước rồi mới tính chuyện bón thêm lân thường kinh tế hơn bón chồng lân lên đất đang chua.

Đất kiềm khó hạ pH, nên hướng đi là bón gần rễ và chia nhỏ lượng bón (xem phần dưới).

Bón lân thế nào cho hiệu quả?

1. Đo đất trước khi bón

Các chuyên gia khuyến nông nhấn mạnh: xét nghiệm đất vẫn là cách tốt nhất để biết đất đang có bao nhiêu lân cây dùng được. Đất đã giàu lân thì bón thêm chỉ tốn tiền; đất nghèo lân thì sản phẩm "mở khóa lân" cũng không thay được phân lân.

2. Bón tập trung gần rễ

Lân hầu như không di chuyển trong đất, rễ phải tới gặp lân chứ lân không tới rễ. Vì thế bón rải thành dải hoặc bón rãnh gần vùng rễ, nhất là lân khởi đầu lúc cây con, thường hiệu quả hơn rải tung khắp mặt. Rải khắp mặt làm lân tiếp xúc nhiều hạt đất hơn, tức bị giữ nhiều hơn. Cây lâu năm nên bón theo mép tán, nơi có rễ hút non.

3. Chia nhỏ ở đất giữ lân mạnh

Ở đất chua nặng hoặc kiềm, lân tan nhanh chỉ có hiệu lực ngắn. Chia lượng bón thành vài lần nhỏ, gần lúc cây cần (rễ non, trước ra hoa, nuôi trái), thường hợp lý hơn một lần lớn quá sớm. Bón khi đất đủ ẩm, vì đất khô làm lân khuếch tán rất chậm.

4. Chọn dạng lân phù hợp

Với bón gốc và tưới, các dạng lân tan tốt như MAP 12-61 cho lân dễ dùng ngay, tiện hòa vào hệ thống tưới. Với đất nghèo hữu cơ, bổ sung chất hữu cơ như kali humate giúp rễ phát triển để tìm lân tốt hơn. Liều lượng pha theo hướng dẫn trên bao bì và theo kết quả xét nghiệm đất.

Vài hiểu lầm hay gặp

  • "Bón lân càng nhiều càng tốt": sai. Lân dư tốn tiền, có thể làm cây mất cân đối với vi lượng như kẽm, và theo nước xói mòn gây phú dưỡng ao hồ.

  • "Cây tím lá là thiếu lân": thường đúng ở cây con, nhưng trời lạnh hay rễ tổn thương cũng gây tím lá.

  • "Chế phẩm sinh học thay được phân lân": khuyến nông đại học cho rằng chúng không phải viên đạn bạc; đất nghèo lân vẫn cần phân.

Lưu ý: các mức pH trên là khoảng tham khảo từ tài liệu nước ngoài; đất mỗi vùng mỗi khác, bà con nên đo pH và lân dễ tiêu trước khi bón.

Tóm lại

Lân ít khi "mất" mà thường bị đất giữ. Đất chua giữ lân bằng sắt, nhôm; đất kiềm giữ bằng canxi; vùng pH 6 đến 7 là nơi lân dễ dùng nhất. Muốn bón lân hiệu quả: đo đất, chỉnh pH, bón gần rễ, chia lần ở đất giữ lân mạnh và đừng bón quá tay.

Bà con cần tư vấn chọn loại lân phù hợp với đất vườn nhà mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Michigan State University Extension, "The peaks and valleys of phosphorus fixation"; University of Minnesota Extension, "P and K fixation in soil: what you need to know" (2022); University of Wisconsin Extension, tài liệu về phốt pho và bón vôi cho ngô; Mississippi State University Extension, "Phosphorus in Mississippi soils"; Tạp chí Suboptimal Lands, tổng quan chuyển hóa lân trong vùng rễ đất chua (2022).

Ảnh minh họa: Agronom, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).