Ngày trước, nhiều nơi gieo điền thanh trên ruộng trống rồi cày vùi trước khi cấy. Nay urê sẵn nên ít ai làm, nhưng nghiên cứu nước ngoài vẫn cho thấy phân xanh họ đậu vừa cho đạm vừa trả chất hữu cơ cho đất. Cùng xem cụ thể.

Phân xanh họ đậu là gì?

Đó là cây trồng ra để cắt, vùi hoặc phủ lại cho đất. Rễ cây họ đậu có nốt sần chứa vi khuẩn lấy đạm từ không khí; thân lá mục ra thì đạm thành thức ăn cho vụ sau. Mấy cây hay dùng:

  • Điền thanh (Sesbania): chịu được đất ngập, hợp ruộng lúa.

  • Muồng lục lạc (Crotalaria juncea, tiếng Anh: sunn hemp): lớn nhanh, hợp đất cao ráo.

  • Đậu mèo (Mucuna): dây bò lan, phủ đất dày.

  • Đậu đũa, đậu trắng (cowpea): chịu nóng, chịu hạn giỏi nhưng không chịu úng.

Cho được bao nhiêu đạm?

Con số thay đổi nhiều theo cây, đất và thời gian trồng (đã quy đổi ra kg/ha):

  • Muồng lục lạc: ở Hawaii trồng 60 ngày tích khoảng 150–165 kg đạm/ha; ở bắc Florida khoảng 110–140 kg/ha (Đại học Florida, UF/IFAS).

  • Đậu đũa: thường khoảng 110–170 kg đạm/ha (chương trình SARE, Bộ Nông nghiệp Mỹ).

  • Điền thanh và cây đậu ưa ngập trên ruộng lúa: thường cố định khoảng 100–180 kg đạm/ha; 6–8 tấn chất khô mỗi ha tương đương khoảng 100–200 kg đạm dạng urê (Ladha và cộng sự, 2022).

  • Đậu cô ve, đậu tây hiếm khi cố định quá khoảng 45 kg đạm/ha cả vụ (SARE).

Hai điều cần hiểu đúng. Một là cây đậu không lấy hết đạm từ không khí: theo SARE, chúng hiếm khi tự cố định quá 80% nhu cầu, có khi chỉ 40–50%, đất sẵn nhiều đạm thì gần như không cố định. Hai là chỉ nên tính phỏng chừng khoảng một nửa lượng đạm trong phân xanh vùi xuống là cây vụ sau dùng được trong năm đầu (SARE).

Lúc nào cắt, vùi?

  • Khi cây chớm hoa đến ra hoa vừa. Cây đậu ngừng cố định đạm khi ra hoa, sau đó đạm dồn về hạt (SARE). UF/IFAS cũng ghi nhận vùi muồng lục lạc lúc chớm hoa thu hồi đạm cao nhất.

  • Muồng lục lạc thường trồng 2–3 tháng. Để lâu thân hóa xơ: lá chứa gần 4% đạm, thân chưa tới 1% (UF/IFAS).

  • Trên ruộng lúa, điền thanh thường gieo trong khoảng nghỉ 45–60 ngày giữa hai vụ rồi vùi lúc làm bùn (Ladha và cộng sự, 2022).

Nhả đạm nhanh hay chậm?

Thân lá đậu non ít cacbon so với đạm (khoảng 10–15 phần cacbon cho 1 phần đạm) nên mục nhanh. Theo SARE, sau khi cày vùi chừng 7–10 ngày đã thấy đạm nitrat trong đất; trời mát hay xác già nhiều xơ thì chậm hơn.

  • Vùi xuống đất: nhả đạm nhanh, nhưng chưa có cây hút thì đạm dễ bị rửa trôi.

  • Cắt phủ mặt: nhả từ từ, kéo dài hơn (UF/IFAS); đổi lại một phần đạm có thể bay hơi thành amoniac (SARE).

Dùng trong ruộng lúa

Thí nghiệm ở Bangladesh (Islam và cộng sự, 2019) cắt nhỏ điền thanh và muồng lục lạc lúc khoảng 50 ngày rồi cày vùi trước khi cấy. Bón riêng 60 kg đạm urê/ha cho khoảng 4,5 tấn lúa/ha; thêm điền thanh cùng mức đạm đó được khoảng 5,0 tấn/ha, thêm muồng lục lạc khoảng 4,9 tấn/ha. Đất sau vụ tơi xốp hơn, chất hữu cơ nhích lên.

Tuy vậy, Ladha và cộng sự (2022) nhận xét phân xanh trên ruộng lúa hiện chưa có lợi thế kinh tế rõ so với phân đạm vì tốn công, đất, nước, hạt giống. Nó hợp nhất khi ruộng có sẵn khoảng nghỉ và bà con muốn bồi đất lâu dài.

Dùng trong vườn cây ăn trái

Ở nam Florida, Freidenreich và cộng sự (2022) gieo muồng lục lạc và đậu mèo thành vòng quanh gốc khế non, từ chỗ cách thân khoảng 0,5 m ra tới 1,25 m. Sau 90 ngày cắt cây, rải xác quanh gốc cho tự mục, không cày xới.

  • Muồng lục lạc cho chất khô nhiều hơn đậu mèo 48–71%, nên đạm trong thân lá cũng nhiều hơn hẳn.

  • Đạm dễ tiêu trong đất trồng muồng lục lạc cao nhất ngay lúc cắt; với đậu mèo thì khoảng 2 tháng sau khi cắt.

Cách “cắt rồi phủ” hợp với vườn cây lâu năm vì không phải cày, không làm đứt rễ tơ.

Ưu và nhược điểm

  • Ưu: thêm đạm và chất hữu cơ; che đất, giảm xói mòn, cỏ dại; muồng lục lạc còn giúp giảm tuyến trùng nốt sưng (UF/IFAS).

  • Nhược: chiếm đất, thời gian và công; hạt giống có lúc khó mua; lượng đạm khó đoán; đậu đũa có quả dễ kéo bọ xít sang cây bên cạnh (SARE).

Lưu ý

  • Đừng để cây già, đậu quả chín: đạm đã vào hạt, thân xơ, mục chậm.

  • Vùi xong nên xuống giống sớm để cây kịp hút đạm vừa nhả ra.

  • Cắt đem cho gia súc ăn thì phần lớn đạm đi theo, đất chỉ còn phần trong rễ (SARE).

  • Phân xanh chỉ là một phần nguồn đạm. Bớt urê dần theo màu lá, và thử trên một khoảnh nhỏ trước.

Tóm lại

Điền thanh, muồng lục lạc, đậu mèo, đậu đũa trồng tốt và cắt lúc chớm hoa có thể cho khoảng 100–170 kg đạm/ha cùng nhiều chất hữu cơ. Vùi thì nhả đạm nhanh, phủ thì nhả từ từ. Hãy coi phân xanh là cách bồi đất lâu dài, đi cùng phân bón chứ không thay thế.

Bà con cần tư vấn thêm về bón phân, cải tạo đất cho ruộng vườn nhà mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: SARE (Bộ Nông nghiệp Mỹ), “Managing Cover Crops Profitably” (mục Building Soil Fertility and Tilth; mục Cowpeas); Đại học Florida (UF/IFAS), Wang và McSorley, “Management of Nematodes and Soil Fertility with Sunn Hemp Cover Crop”; Field Crops Research (2022), Ladha và cộng sự, “Biological nitrogen fixation and prospects for ecological intensification in cereal-based cropping systems”; Physiology and Molecular Biology of Plants (2019), Islam và cộng sự, “Green manuring effects on crop morpho-physiological characters, rice yield and soil properties”; Land (2022), Freidenreich và cộng sự, “Influence of Leguminous Cover Crops on Soil Chemical and Biological Properties in a No-Till Tropical Fruit Orchard”.