Phân gà là một trong những loại phân chuồng “nóng” nhất mà bà con hay dùng. Bón đúng thì cây tốt, đất tơi; bón sai thì cây cháy rễ, còn rau ăn sống có thể mang mầm bệnh vào bữa cơm. Bài này nói riêng về phân gà: chứa gì, dùng loại nào, bón bao nhiêu và bón trước ngày hái bao lâu.

Phân gà chứa bao nhiêu đạm, lân, kali?

Phân gà lẫn cả nước tiểu (dạng axit uric), lông, thức ăn rơi vãi và chất độn như trấu, mùn cưa, nên mỗi mẻ một khác. Bảng của Khuyến nông Đại học Minnesota (Mỹ), tính trên phân còn ẩm, quy ra mỗi tấn:

  • Phân gà không lẫn độn: chừng 16–17 kg đạm (N), 24 kg lân (P2O5), 17 kg kali (K2O); riêng đạm amoni, loại tan nhanh, khoảng 13 kg.

  • Phân gà lẫn độn chuồng: chừng 28 kg đạm, 22–23 kg lân, 17 kg kali; đạm amoni khoảng 18 kg.

  • Phân gà đã ủ thành compost: chừng 8–9 kg đạm, gần như hết amoni; lân khoảng 19–20 kg, kali khoảng 11–12 kg.

Hơn 1.500 mẫu phân độn chuồng gà thịt ở bang Bắc Carolina cũng có trung bình khoảng 29 kg đạm/tấn. Phân gà đẻ giàu canxi hơn hẳn: khoảng 59 kg/tấn, so với chừng 20 kg ở phân gà thịt. Nhớ: lân trong phân gà cao gần bằng đạm, bón nhiều năm liền dễ thừa lân.

Phân tươi, phân ủ hoai hay phân viên?

  • Phân tươi: giàu đạm dễ tan. Axit uric chuyển nhanh thành khí amoniac; rải mặt không vùi thì đạm bay mất, bốc mùi khai. Phân tươi còn có thể chứa E. coli, Salmonella và hạt cỏ. Khuyến nông Đại học Nevada nói thẳng: phân gà tươi có thể làm cháy cây, phải ủ trước khi dùng.

  • Phân ủ hoai: ủ đúng cách, đống phân nóng khoảng 60–71°C, đủ diệt phần lớn vi khuẩn gây bệnh. Phân “nguội” đi vì amoniac giảm, đạm nhả chậm hơn, nhưng một phần đạm bay mất khi ủ. Chỉ phơi khô, để lâu thì không giống ủ nóng: vi khuẩn chỉ chết dần chứ không bị diệt.

  • Phân viên (sấy khô): nhẹ, dễ rải đều. Theo Đại học Minnesota, sấy ở khoảng 66–79°C ít nhất một giờ, độ ẩm còn 10–12% trở xuống thì giảm được mầm bệnh. Nhiều loại chỉ ủ sơ rồi sấy nên còn nhiều đạm dễ tan, gần giống phân đạm hóa học; vẫn phải bón vừa tay, đọc N-P-K trên bao.

Tính lượng phân gà cần bón

Đại học Minnesota ước tính: lân dùng được khoảng 70–80%, kali 80–90%; với đạm hữu cơ, năm đầu cây lấy được chừng 50% ở phân có độn, 25% ở phân không độn, khoảng 20% ở phân đã ủ. Nên vùi phân trong 12 giờ sau khi rải; để trên mặt thì đạm amoni chỉ giữ được tối đa khoảng 20%. Khuyến nông NC State tính gọn: phân gà rải mặt, năm đầu cây dùng được khoảng một nửa lượng đạm.

Ví dụ: ruộng cần 100 kg đạm/ha. Phân gà lẫn độn có khoảng 28 kg đạm/tấn, nhân 0,5 còn chừng 14 kg. Vậy cần khoảng 7 tấn/ha, tức chừng 0,7 kg/m². Nhưng 7 tấn này mang theo khoảng 160 kg lân (năm đầu dùng được chừng 125 kg), thường thừa so với nhu cầu. Vì vậy Đại học Minnesota khuyên: bón phân gà thường xuyên thì tính lượng theo nhu cầu lân, đạm thiếu bù bằng phân đạm. Phân còn nhả đạm ở năm thứ hai, thứ ba nên các năm sau giảm lượng. Đất cát thì chia nhỏ nhiều lần (NC State).

Vì sao phân gà hay làm cháy rễ?

  • Amoniac: phân tươi đắp sát gốc cây con sinh amoniac ngay vùng rễ, làm rễ non bị “bỏng”.

  • Muối: phân chuồng thường nhiều muối hòa tan. Đại học Minnesota khuyên gieo trồng sau khi bón khoảng 3–4 tuần.

  • Đất chua dần: NC State lưu ý đạm amoni chuyển thành nitrat làm đất chua đi, nên bón lâu năm phải đo pH và bón vôi theo kết quả.

Rau ăn sống: nhớ mốc 90 và 120 ngày

Quy định hữu cơ của Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) yêu cầu phân chuồng chưa ủ phải vùi vào đất ít nhất 120 ngày trước thu hoạch nếu phần ăn được chạm đất (rau ăn lá, rau củ, dâu tây…), và ít nhất 90 ngày nếu không chạm đất (cà chua, dưa leo làm giàn, ớt…). Compost đạt chuẩn phải có tỉ lệ C:N ban đầu 25:1 đến 40:1, giữ 55–77°C trong 3 ngày nếu ủ kín hoặc thổi khí, hoặc 15 ngày nếu ủ luống và đảo ít nhất 5 lần.

Rau cải, xà lách chỉ khoảng 30–40 ngày là hái, nên rau ngắn ngày chỉ dùng phân gà đã ủ kỹ. Không rải phân tươi dưới tán cây ăn trái nếu có nhặt trái rụng. Đeo găng khi làm phân, rửa rau kỹ; phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người bệnh nặng nên hạn chế ăn rau sống từ vườn bón phân chuồng.

Bảo quản phân gà

  • Để đống phân nơi có mái che, xa trẻ em, vật nuôi; không để nước rỉ chảy xuống vườn rau.

  • Dùng nhiều thì gửi mẫu phân tích: NC State hướng dẫn lấy ở 10–12 chỗ trong đống, sâu ít nhất khoảng 45 cm, trộn thành một mẫu.

Lưu ý

  • Không rải phân tươi sát gốc cây con hay lên lá; rải xong vùi ngay.

  • Đừng chỉ nhìn đạm mà quên lân; bón nhiều năm nên phân tích đất định kỳ.

  • Số liệu chỉ để tham khảo, phân nhà mình có thể chênh nhiều.

Tóm lại

Phân gà quý nhưng “nóng” và có thể mang mầm bệnh. Ưu tiên phân đã ủ hoai hoặc phân viên rõ nguồn gốc, tính lượng theo hàm lượng thật và nhu cầu lân, vùi vào đất sau khi rải. Rau ăn sống thì phân chưa ủ phải bón trước thu hoạch ít nhất 120 ngày.

Bà con cần tư vấn thêm về cách phối phân hữu cơ với phân khoáng, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Khuyến nông Đại học Minnesota – Using manure and compost as nutrient sources for vegetable crops; Khuyến nông Đại học Bắc Carolina (NC State) – Poultry Litter as a Fertilizer Source (AG-439-05); Khuyến nông Đại học Nevada – Using Chicken Manure Safely in Home Gardens and Landscapes (FS-13-23); Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA) – Quy định hữu cơ quốc gia, 7 CFR §205.203.

Ảnh minh họa: Mr Ignavy, Wikimedia Commons (CC BY-SA 2.0).