Nhà nào nuôi dê, nuôi cừu đều có sẵn một nguồn phân viên nhỏ, dễ gom. Phân này giàu dinh dưỡng tới đâu, nên bón tươi hay ủ, bón bao nhiêu và làm sao an toàn khi bón rau? Bài này tổng hợp từ Đại học Nông nghiệp Tamil Nadu (TNAU, Ấn Độ), khuyến nông các đại học Mỹ và tài liệu khoa học.

1. Phân dê, phân cừu có bao nhiêu dinh dưỡng?

Mỗi nguồn cho một con số khác nhau:

  • TNAU: phân dê, cừu giàu dinh dưỡng hơn phân chuồng thông thường (phân, nước tiểu gia súc trộn chất độn) và phân compost; trung bình khoảng 3% đạm (N), 1% lân (P2O5), 2% kali (K2O). Cùng bảng đó, phân chuồng hoai chỉ khoảng 0,5% N, 0,2% P2O5, 0,5% K2O.

  • Đại học Arizona (tính theo khối lượng phân ẩm): phân cừu 0,7–2,0% N, 0,2–0,6% lân, khoảng 1,0% kali.

  • Đại học Utah State (trung bình mẫu phân tích 2005–2019): phân cừu khoảng 1,0% N, 0,5% P2O5, 1,0% K2O, độ ẩm 53%; phân dê khoảng 0,4% N, 0,5% P2O5, 0,1% K2O, độ ẩm 64%.

Theo Đại học Arizona, dinh dưỡng trong phân phụ thuộc loài vật, thức ăn, độ ẩm, cách thu gom và bảo quản; phân càng khô thì tính ra hàm lượng càng cao. Trong lúc để đống, phân có thể mất 15–60% đạm; che đậy đống phân giúp giảm thất thoát.

2. Phân dê, cừu nhả đạm nhanh hay chậm?

Bảng của Utah State cho thấy tỷ lệ cacbon/đạm (C/N) của phân cừu khoảng 25, phân dê khoảng 31, cao hơn nhiều so với phân gà (khoảng 8) hay phân bò thịt (khoảng 13). C/N càng cao, đạm càng chậm được nhả ra cho cây.

Nghiên cứu của Azeez và Van Averbeke (Bioresource Technology, 2010) ủ phân gà, bò, dê trong đất 120 ngày: phân dê và phân bò cho kết quả đạm bị giữ lại nhiều hơn lượng nhả ra, còn phân gà chỉ nhả nhẹ. Tác giả khuyên nên phối hợp phân chuồng với phân đạm vô cơ để cây đủ đạm.

  • Utah State: vùi phân ngay sau khi rải thì khoảng một nửa đạm dùng được trong năm đầu; để phân trên mặt đất chỉ khoảng 30%. Năm thứ hai thêm khoảng 10%, năm thứ ba khoảng 5% phần còn lại. Lân và kali phần lớn dùng được ngay năm đầu.

  • Cây đang cần đạm gấp thì bổ sung phân đạm dễ tan, ví dụ Canxi Nitrat, theo hướng dẫn trên bao bì.

3. Bón tươi hay ủ hoai?

Theo Đại học Oregon State, phân cừu, dê, ngựa, bò thường có tỷ lệ C/N thuận lợi để ủ (C/N lý tưởng khoảng 20–40). Ủ giúp giảm khoảng một nửa thể tích. Cách ủ:

  • Chất đống cao khoảng 1,2–1,8 m, rộng 1,5–1,8 m, dài tùy lượng phân.

  • Giữ ẩm vừa: bóp một nắm thấy tay ướt, nặn ra được vài giọt nước.

  • Khi đống nóng trên khoảng 54°C thì vài ngày đảo một lần cho thoáng khí.

  • Mầm bệnh, ký sinh trùng, hạt cỏ chết chắc nhất khi lòng đống giữ 60–71°C trong vài tuần; tối thiểu phải đạt 55°C liên tục 3 ngày.

  • Thường mất 3–6 tháng; phân hoai tơi, mịn, không còn mùi hôi.

Theo Đại học Arizona, phân ủ đúng cách ít hạt cỏ, vi sinh vật gây bệnh hơn hẳn phân tươi và ít nguy cơ làm hại cây.

4. Bón bao nhiêu và bón lúc nào?

  • Lượng tối đa: Đại học Arizona khuyến cáo phân cừu không quá khoảng 2/3 pound mỗi foot vuông mỗi năm, quy ra khoảng 3,3 kg/m²/năm (phân bò sữa khoảng 4,9 kg/m², phân gà khoảng 1,6 kg/m²). Bón nhiều hơn có thể hại cây do thừa đạm và muối.

  • Muối: theo Đại học Arizona, phân cừu thuộc nhóm ít muối, ít nguy cơ làm hại cây do muối hơn phân bò.

  • Thời điểm: tốt nhất rải trước khi trồng vài tuần, vùi sâu 15–25 cm rồi tưới đẫm để rửa bớt muối, giảm mùi và giúp phân mau phân hủy.

  • Nhốt dê, cừu trên ruộng: quét chuồng đem ủ thì mất phần dinh dưỡng trong nước tiểu; TNAU nêu cách khác là cho dê, cừu nằm qua đêm trên ruộng rồi cày bừa nông vùi cả phân lẫn nước tiểu.

  • Theo đất: Utah State lưu ý phân chuồng thường nhiều lân, kali hơn nhu cầu cây; nên phân tích đất để không bón dư lân.

5. An toàn khi bón cho rau

Utah State cảnh báo phân tươi có thể mang vi khuẩn gây bệnh như E. coli, Listeria, Salmonella. Theo tiêu chuẩn hữu cơ của Bộ Nông nghiệp Mỹ (USDA):

  • Phân tươi phải bón ít nhất 120 ngày trước thu hoạch với cây có phần ăn được chạm đất như cà rốt, hành, khoai tây.

  • Ít nhất 90 ngày với cây có phần ăn được không chạm đất như cà chua, ớt.

  • Oregon State dặn đeo găng khi làm phân, rửa tay sau khi tiếp xúc.

Lưu ý

  • Số liệu hàm lượng chỉ để tham khảo; phân nhà nuôi khác nhau theo thức ăn và chất độn chuồng.

  • Che đậy đống phân khi trời mưa lớn, đặt xa giếng và nguồn nước.

  • Rau ăn sống nên dùng phân đã ủ hoai kỹ, rửa sạch rau trước khi ăn.

Tóm lại

Phân dê, phân cừu là phân hữu cơ khá tốt, dễ ủ, nhưng hàm lượng dao động mạnh (khoảng 0,4–3% đạm tùy nguồn và độ ẩm) và nhả đạm chậm. Nên ủ hoai, bón lót trước khi trồng vài tuần, không quá khoảng 3,3 kg/m² mỗi năm, phối hợp phân khoáng khi cây cần, và cách 90–120 ngày trước thu hoạch rau nếu dùng phân tươi.

Bà con cần tư vấn thêm về phối hợp phân chuồng với phân khoáng, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: TNAU Agritech Portal – Organic Farming: Manures; University of Arizona Extension – Manure in the Home Garden (AZ1590); Utah State University Extension – Sustainable Manure and Compost Application (2019); Oregon State University Extension – Managing Manure (EC 1637); Azeez & Van Averbeke (2010), Bioresource Technology 101(14): 5645–5651.

Ảnh minh họa: Thamizhpparithi Maari, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).