Bón một lần mà cây được ăn đều suốt cả tháng, nghe thì hấp dẫn quá. Đó chính là lời hứa của phân tan chậm và phân bọc nhả chậm. Nhưng giá thường cao hơn phân thường khá nhiều, vậy khi nào đáng bỏ tiền? Bài này tóm tắt cách các loại phân này hoạt động và những gì nghiên cứu nước ngoài cho thấy.

Phân tan chậm và phân nhả chậm: hai khái niệm hay bị lẫn

Theo một bài tổng quan khoa học truy cập mở, người ta thường chia hai nhóm:

  • Phân tan chậm (SRF): chất dinh dưỡng nằm trong hợp chất ít tan, cần vi sinh vật hoặc phản ứng hóa học phân hủy dần mới nhả ra.

  • Phân nhả chậm có kiểm soát (CRF): hạt phân vẫn là chất tan nhanh như urê, nhưng được bọc một lớp màng, tốc độ nhả do lớp màng quyết định. Màng có thể là lưu huỳnh, nhựa polyme hoặc vật liệu sinh học.

Trong thực tế hai tên này hay dùng thay nhau, và CRF được xem là một nhánh của nhóm nhả chậm. Quy chuẩn châu Âu cũng đặt ngưỡng cho loại được gọi là nhả chậm: không quá 15% chất dinh dưỡng nhả ra trong 24 giờ và không quá 75% trong 28 ngày.

Cơ chế nhả của hạt bọc

Tài liệu của khuyến nông Đại học Wisconsin và bài tổng quan khoa học mô tả đường nhả của hạt bọc gồm ba giai đoạn:

  • Giai đoạn chờ: hơi nước và nước trong đất thấm qua các vết nứt vi mô của màng, hòa tan một phần nhỏ phân bên trong.

  • Giai đoạn nhả đều: phân tan tạo dung dịch đậm đặc trong hạt, áp suất thẩm thấu tăng, dung dịch khuếch tán dần qua màng ra đất. Nếu màng lỗi hay quá giòn, hạt có thể bị nhả "ồ ạt" cùng lúc.

  • Giai đoạn giảm dần: phân bên trong gần hết, chênh lệch nồng độ giảm nên tốc độ nhả cũng giảm.

Đường nhả lý tưởng có hình chữ S. Lớp bọc dày hoặc hạt to thì giai đoạn chờ kéo dài hơn và nhả chậm hơn. Ngoài ra còn một hiện tượng gọi là "đuôi nhả": sau khi khoảng 80 đến 85% phân đã ra, phần còn lại ra rất chậm, đôi khi kéo dài sang cả lúc cây không còn cần, làm giảm hiệu quả sử dụng.

Điều gì làm tốc độ nhả thay đổi?

Với màng polyme, nhiệt độ là yếu tố chính: đất càng nóng, phân tan và khuếch tán càng nhanh. Tổng quan khoa học ghi nhận tốc độ nhả tăng cỡ gấp đôi khi nhiệt độ tăng chừng 15 độ C. Đất phải đủ ẩm thì nước mới vào hạt. Vườn nắng nóng thì phân có thể nhả nhanh hơn so với thời gian ghi trên nhãn.

Ưu điểm

  • Giảm thất thoát đạm: urê thường bị mất qua bay hơi amoniac, rửa trôi nitrat hoặc bị đất giữ; tổng quan khoa học nêu hiệu quả hút đạm của urê thường chỉ khoảng một nửa. Một tổng quan các thí nghiệm dùng đạm gắn nhãn 15N cho thấy phân nhả chậm thường có lợi ở nơi dễ rửa trôi hoặc bay hơi, như ruộng lúa nước và đất cát.

  • Đỡ công bón: một lần bón thay cho vài lần chia nhỏ, tiện cho vườn rộng, vườn xa hoặc cây trong chậu, bầu.

Nhược điểm cần biết

  • Giá cao: sản xuất tốn kém hơn nhiều so với phân thường. Một số tài liệu cho rằng để kinh tế thì mức chênh giá phải thấp, còn bài tổng quan nêu hướng giảm lượng bón khoảng 20 đến 30% mà vẫn giữ năng suất, nhưng đó là kết quả thí nghiệm, chưa chắc đúng cho mọi vườn.

  • Khó đoán tốc độ nhả: phụ thuộc nhiệt độ, độ ẩm và chất lượng lớp bọc. Khuyến nông Wisconsin lưu ý cần đánh giá chất lượng urê bọc vì sản phẩm kém có thể nhả sớm hoặc không đều.

  • Vỏ bọc nhựa: màng polyme thông thường khó phân hủy và có thể tích lại trong đất, nên châu Âu đang xây dựng tiêu chí phân hủy sinh học cho lớp bọc. Nhiều nhóm nghiên cứu đang thử màng sinh học như tinh bột, xenlulo.

  • Không chữa được thiếu đột xuất: cây đang vàng lá vì thiếu đạm thì phân nhả chậm không cứu kịp, cần nguồn dễ tan.

Khi nào đáng dùng?

Dựa trên các tài liệu trên, phân nhả chậm thường đáng cân nhắc khi:

  • Đất cát, thoát nước mạnh, hoặc mùa mưa nhiều, nơi đạm dễ bị rửa trôi.

  • Ruộng lúa nước hoặc nơi urê bón rải mất nhiều qua bay hơi.

  • Cây trong chậu, giá thể, vườn ươm, bầu ươm cần nuôi dài ngày mà ít công chăm.

Ngược lại, nếu đất giữ phân tốt, bà con bón chia lần đúng giai đoạn được và cây cần dinh dưỡng đúng lúc (ví dụ cần đạm mạnh khi bung chồi), phân thường kết hợp chia lần có khi vẫn là lựa chọn hợp lý hơn về tiền.

Lưu ý: liều lượng và thời gian nhả theo hướng dẫn trên bao bì của từng sản phẩm; bón vào đất ẩm, không để hạt phân tiếp xúc trực tiếp với rễ non và gốc; và nhớ rằng nhiệt độ cao làm phân nhả nhanh hơn dự kiến.

Tóm lại

Phân nhả chậm là công cụ hữu ích khi có nguy cơ thất thoát đạm cao hoặc cần tiết kiệm công bón, nhưng không phải lúc nào cũng rẻ hơn hay tốt hơn. Hiểu cơ chế (màng, nhiệt độ, giai đoạn chờ) giúp bà con dùng đúng chỗ.

Bà con cần tư vấn phương án bón phù hợp với đất vườn nhà mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: "Controlled Release Fertilizers: A Review on Coating Materials and Mechanism of Release" (tạp chí truy cập mở, PubMed Central); University of Wisconsin-Madison Extension, "Assessing the Quality of Polymer-Coated Urea"; tổng quan các nghiên cứu đạm gắn nhãn 15N về phân tan chậm và nhả chậm, Nutrient Cycling in Agroecosystems (2015); Utah State University Extension, nghiên cứu cơ chế nhả của phân bọc polyme.

Ảnh minh họa: Mahsa-110, Wikimedia Commons (CC BY 4.0).