Nhiều bà con nghe nói "lân đá", "bột apatit" giá rẻ, rải thẳng xuống đất là có lân. Thực tế có nơi đá phốt phát tốt không kém supe lân, có nơi gần như vô dụng.

Đá phốt phát là gì?

Đá phốt phát (quặng phosphat, phosphorit, bột apatit) là đá tự nhiên chứa nhiều khoáng apatit, tức canxi phốt phát. Supe lân, DAP, MAP đều làm từ đá này. Bón trực tiếp là chỉ khai thác, nghiền rồi bón, không qua axit hay lò nung.

Lân trong đá không tan trong nước, chỉ nhả ra khi gặp axit trong đất. Bài tổng quan năm 2026 về 50 năm nghiên cứu của IFDC (Trung tâm Phát triển Phân bón Quốc tế) cho biết bón đá trực tiếp chưa tới 1% lượng lân dùng trên thế giới, vì đá tan chậm và mỗi mỏ một khác.

Độ phản ứng: quyết định đá có "ăn" hay không

Theo bản tin số 13 của FAO, độ phản ứng là tốc độ đá tan ra, do cấu trúc tinh thể và độ mịn quyết định.

  • Đá trầm tích thường phản ứng mạnh nhất, hợp bón thẳng: trong tinh thể, một phần phốt phát bị cacbonat thay chỗ nên dễ tan.

  • Đá magma (apatit kết tinh) thường kém phản ứng, ít hợp bón trực tiếp.

  • Lân tổng cao chưa chắc dễ tan. Khuyến nông Đại học Penn State (Mỹ) ghi đá chứa 20–32% P2O5 nhưng phần cây dùng được chỉ khoảng 5%.

Độ phản ứng được đo bằng lượng lân tan trong axit xitric 2%, axit fomic 2% hoặc amoni xitrat trung tính. FAO dẫn: Úc, New Zealand yêu cầu ít nhất 30% lân tổng tan trong axit xitric 2% cho đồng cỏ lâu năm; châu Âu (quy định 1976) đòi ít nhất 55% tan trong axit fomic 2%. Khi mua, bà con nên xin phiếu phân tích có lân tan trong axit yếu, đừng chỉ nhìn P2O5 tổng.

Độ mịn

Đá càng mịn càng tan nhanh, rễ càng dễ gặp hạt đá; FAO nói thường nghiền dưới 0,15 mm, mịn hơn nữa hiếm khi đáng tiền. Với đá phản ứng mạnh, thí nghiệm của IFDC ở Indonesia cho thấy để nguyên hạt hay nghiền mịn đều hiệu quả ngang supe lân kép.

Khi nào bón đá phốt phát có hiệu quả?

  • Đất chua: FAO khuyên dùng ở đất pH từ 5,5 trở xuống; trên mức này đá tan chậm hẳn.

  • Đất ít canxi, nhiều hữu cơ: đất "hút" bớt canxi do đá nhả ra thì đá tan tiếp; chất hữu cơ, axit humic, fulvic giữ canxi và sinh axit giúp đá tan. Đất cát nghèo thì kém.

  • Đủ ẩm: ở Úc, New Zealand, đá rải mặt cần mưa khoảng 850 mm/năm trở lên mới gần bằng phân lân tan.

  • Cây dài ngày, rễ dày: cao su, cọ dầu, ca cao, chè, đồng cỏ cần lân đều trong thời gian dài, hợp với đá nhả từ từ.

Cây ngắn ngày trên đất giữ chặt lân thì đá thường thua phân lân tan ở vụ đầu. Với lúa nước, ngập làm pH tăng nên đá khó tan; thí nghiệm nhà lưới của IFDC trên đất pH 4,8 cho thấy bón đá lúc đất ẩm khoảng 2 tuần trước khi cho nước vào, loại phản ứng mạnh đạt 83% hiệu quả của supe lân kép.

So với supe lân và lân nung chảy

Supe lân là đá đã xử lý axit nên lân tan trong nước, cây dùng ngay, ít phụ thuộc độ chua đất. Thí nghiệm 8 năm trên đất đỏ phong hóa mạnh ở Brazil (FAO dẫn), so với supe lân kép:

  • Đá trầm tích phản ứng mạnh Gafsa (Tunisia): khoảng 93–110%.

  • Lân nung chảy có magie: khoảng 92–142%.

  • Đá magma kém phản ứng Araxá (Brazil): chỉ khoảng 27–74%.

Ở Tây Phi, đá kém phản ứng Hahotoe (Togo) thua supe lân đơn ở mọi điểm thí nghiệm. Bù lại đá có hiệu quả tồn dư: ở Colombia, đá phản ứng trung bình đến vụ đậu thứ ba thì ngang supe lân kép bón cùng lúc.

Cách bón cho đúng

  • Rải đều rồi vùi vào lớp đất mặt (cây ngắn ngày khoảng 10–15 cm).

  • Thời điểm: đất rất chua, giữ lân mạnh thì vùi gần lúc trồng; đất pH khoảng 5,5–6 thì vùi trước 4–8 tuần.

  • Đất quá nghèo lân: FAO gợi ý nâng lân lên mức trung bình bằng phân lân tan (như MAP 12-61) rồi duy trì bằng đá, để cây con có lân ngay.

  • Ủ cùng phân chuồng: axit hữu cơ và chất mùn giúp đá tan hơn (FAO, Penn State); bổ sung hữu cơ, axit humic cũng theo hướng này.

Lưu ý

  • Không trộn chung với vôi. Vôi làm đá tan kém. FAO khuyên: chỉ nâng pH tới khoảng 5,5 thì bón cùng đợt được nhưng không trộn; muốn nâng cao hơn thì bón vôi khoảng 6 tháng sau khi vùi đá.

  • Không trộn sẵn với phân amoni vì mất đạm bay hơi (sổ tay FAO và IFA).

  • Cadimi và tạp chất: đá nào cũng có kim loại nặng, urani, flo, mỗi mỏ một khác; số liệu FAO dẫn cadimi từ dưới 2 đến 87 mg/kg. Cadimi nằm trong tinh thể nên thí nghiệm lúa cạn cho thấy cadimi trong hạt ở lô bón đá chỉ khoảng một nửa so với supe lân làm từ cùng đá. Nhưng đá càng dễ tan, càng nhiều cadimi, đất càng chua thì cây càng hút nhiều. IFDC đánh giá bón đúng liều thì chưa đáng lo trước mắt, song cần theo dõi lâu dài. Nên chọn đá có phiếu phân tích kim loại nặng.

Tóm lại

Đá phốt phát bón trực tiếp hợp với đất chua (pH ≤ 5,5), đủ ẩm, cây dài ngày, dùng loại phản ứng mạnh có phiếu phân tích rõ ràng. Đất trung tính, kiềm hoặc cây cần lân nhanh thì dùng phân lân tan.

Bà con cần tư vấn thêm về chọn phân lân cho từng loại đất, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: FAO (2004), "Use of phosphate rocks for sustainable agriculture", Fertilizer and Plant Nutrition Bulletin 13; Hellums, Chien, Prochnow, Demiss, Singh (2026), "IFDC's fifty years of research and development on the use of phosphate rock as fertilizer", Nutrient Cycling in Agroecosystems 132:15; Khuyến nông Đại học Penn State, "Using Organic Nutrient Sources"; FAO và IFA (2000), "Fertilizers and their use".