Bón urê xuống ruộng, nhìn cây xanh lên mấy ngày rồi nhạt lại, bà con hay nghĩ "phân dỏm" hay "đất ăn phân". Thật ra một phần đạm có thể đã bay lên trời dưới dạng khí amoniac, hoặc bị nước cuốn trôi xuống sâu dưới dạng nitrat. Để giữ đạm lại lâu hơn, người ta dùng chất ức chế urease và chất ức chế nitrat hóa. Tên nghe lạ, nhưng ý rất đơn giản, và quan trọng là biết mỗi loại giữ cái gì.

Đạm urê đi đâu sau khi bón?

Urê không phải dạng cây hút ngay. Trong đất, men urease biến urê thành amoni. Amoni được cây hút, nhưng vi khuẩn đất lại tiếp tục biến amoni thành nitrat (gọi là nitrat hóa). Mỗi bước có một kiểu hao hụt riêng:

  • Bay hơi amoniac: xảy ra ở bước urê thành amoni, nhất là khi urê rải trên mặt đất, không vùi và trời nóng.

  • Rửa trôi và mất đạm kiểu khử nitrat: xảy ra ở dạng nitrat, khi mưa to hoặc đất úng nước, nitrat theo nước xuống sâu hoặc biến thành khí mất đi.

Hai kiểu mất này cần hai cách chặn khác nhau. Khuyến nông Đại học Minnesota nhấn mạnh: chất ức chế nitrat hóa không ngăn được bay hơi amoniac, và chất ức chế urease cũng không làm chậm nitrat hóa. Mua nhầm loại thì tiền bỏ ra không đúng chỗ.

Chất ức chế urease: chặn bay hơi

Nhóm này (hoạt chất hay gặp là NBPT) làm men urease chậm lại, urê tan dần thay vì biến ngay thành amoniac ở mặt đất. Khuyến nông Minnesota cho biết loại này có ích nhất khi urê rải trên mặt, không vùi hoặc vùi nông dưới khoảng 5 cm, và mấy ngày tới không có mưa. Theo họ, nếu dự báo cả tuần không có trận mưa đủ lớn (khoảng 6 mm trở lên) thì nên cân nhắc urê có NBPT. Một tài liệu của Đại học Purdue ghi tác dụng ức chế urease kéo dài tối đa chừng hai tuần.

Ngược lại, nếu urê đã được vùi sâu từ 5 cm trở lên bằng làm đất, hoặc ngay sau đó có mưa lớn, thì chất ức chế urease gần như không giúp thêm. Khuyến nông Minnesota cũng cảnh báo dùng ít hơn liều khuyến cáo thì ức chế kém. Việc pha chất ức chế vào urê do nhà sản xuất làm sẵn; bà con chỉ cần chọn đúng loại phân đã xử lý và đọc kỹ nhãn.

Chất ức chế nitrat hóa: giữ đạm ở dạng amoni

Nhóm này (nitrapyrin, DCD, pronitridine...) làm vi khuẩn chậm biến amoni thành nitrat. Amoni bám vào đất tốt hơn nitrat nên ít bị nước cuốn đi. Vì thế nhóm này hợp với ruộng ẩm ướt, hay úng, mưa nhiều, nơi nitrat dễ rửa trôi hoặc mất đạm. Khi bón thúc ngay lúc cây đang hút mạnh, nguy cơ rửa trôi thấp, thì lợi ích của nó rất ít, theo Minnesota.

Còn nếu chỉ lo bay hơi amoniac, nhóm này không giúp được gì. Có sản phẩm kết hợp cả hai loại chất ức chế để chặn hai đường hao hụt cùng lúc.

Những lựa chọn khác

  • Amoni sunfat (SA): Minnesota gợi ý nếu cần cả đạm và lưu huỳnh mà không muốn lo bay hơi thì dùng amoni sunfat.

  • Urê bọc polymer và phân nhả chậm: nhả đạm từ từ khi nước thấm qua lớp bọc; được nhắc là có thể giảm bay hơi. Loại này nên vùi, vì hạt rải mặt gặp nước chảy tràn có thể bị cuốn đi.

  • Vùi urê ngay sau khi rải hoặc bón lúc đất đủ ẩm, tưới nhẹ sau bón: cách rẻ nhất, không cần mua gì thêm.

Lưu ý khi cân nhắc

  • Chất ức chế không bù được cách bón sai. Bón quá nhiều hay đúng lúc mưa to thì vẫn hao.

  • Chúng phân hủy dần theo thời gian, nóng thì nhanh hơn, nên không phải "bảo hiểm" trọn vụ.

  • Nơi ít hao hụt (đất khô ráo, vùi kỹ, bón chia nhỏ) thì thêm chất ức chế chỉ tốn tiền; khuyến nông Minnesota nói chúng vẫn có tác dụng nhưng khó bù chi phí. Chúng đáng tiền nhất ở chỗ nguy cơ hao cao.

  • Với phân bón gần hạt giống, khuyến nông Bắc Dakota cảnh báo ngộ độc amoniac là nguyên nhân hại hạt nghiêm trọng nhất, urê đứng sau amoniac khan về mức rủi ro. Không bón urê sát hạt.

  • Các nghiên cứu nêu ở trên chủ yếu trên cây lương thực ở Mỹ. Ruộng lúa nước, đất đỏ bazan hay vườn cây ăn trái ở ta có điều kiện khác, nên thử trước trên một khoảnh nhỏ và hỏi người có kinh nghiệm tại địa phương.

Tóm lại

Nghĩ đơn giản: ức chế urease canh chừng khí bay lên, ức chế nitrat hóa canh chừng nước cuốn xuống. Chọn theo nguy cơ của ruộng mình, không phải loại nào đắt hơn thì tốt hơn. Rồi cách bón (vùi, chia nhỏ, đúng ẩm độ) mới là phần việc quyết định. Bà con cần tư vấn chọn phân kali hay phân đạm cho đúng vườn, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: University of Minnesota Extension, "Should you add inhibitors to your sidedress nitrogen application?" (2020) và "What to know about nitrogen inhibitors and other enhanced efficiency fertilizers" (2024); Purdue University, "Enhanced Efficiency Fertilizers and Review of Stabilized Nitrogen Technology" (Schwab, 2008); North Dakota State University Extension, "Fertilizer Application with Small-grain Seed at Planting".

Ảnh minh họa: LHcheM, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).