Nhắc tới axit salicylic, nhiều bà con nghĩ ngay tới thuốc hạ sốt, giảm đau. Ít ai biết chính cây cối cũng tự làm ra chất này và dùng nó như một tín hiệu báo động khi bị bệnh hay gặp thời tiết khắc nghiệt. Tên gọi salicylic bắt nguồn từ cây liễu (Salix), nơi người ta tìm ra nó đầu tiên. Bài này tóm tắt những gì các bài tổng quan khoa học nước ngoài nói về vai trò của axit salicylic trong cây, nói đúng phần đã biết và cũng nói thẳng phần còn chưa chắc.
Axit salicylic là gì?
Về hóa học, đó là axit 2-hydroxybenzoic, một hợp chất phenol do cây tự tạo ra. Các nhà khoa học xếp nó vào nhóm chất truyền tín hiệu giống hoóc-môn thực vật. Cây không dùng nó để 'ăn' như đạm hay lân mà để bật hệ thống bảo vệ.
Vai trò thứ nhất: giúp cây phòng vệ trước bệnh
Khi một chiếc lá bị mầm bệnh tấn công, axit salicylic tích lại ngay tại chỗ bị nhiễm. Sau đó cây phát đi tín hiệu, khiến những lá còn lành ở xa cũng 'thủ thế' trước. Hiện tượng này gọi là kháng bệnh toàn thân (SAR).
Theo một bài tổng quan năm 2017 trên tạp chí Journal of Integrative Plant Biology, axit salicylic là một trong các tín hiệu của SAR, đi theo một nhánh riêng, tách biệt với nhánh của axit azelaic và glycerol-3-phosphate.
Cũng theo bài đó, axit salicylic chủ yếu tích lại ở lá bị nhiễm, chỉ một phần nhỏ đi tới các lá xa, và nó di chuyển chủ yếu qua khoảng trống giữa các tế bào (apoplast).
Kháng bệnh kiểu SAR tác động rộng, giúp cây đề phòng cả những mầm bệnh khác nhau chứ không chỉ một loại.
Cần hiểu cho đúng: cây 'thủ thế' không có nghĩa là miễn nhiễm. Đây là tăng cường khả năng chống đỡ, không phải thuốc trị bệnh.
Vai trò thứ hai: giúp cây chịu stress
Một bài tổng quan năm 2023 trên tạp chí Frontiers in Plant Science về cây trồng làm vườn ghi lại nhiều thí nghiệm dùng axit salicylic phun lên lá, ngâm hạt hoặc trộn vào giá thể để giúp cây qua cơn stress:
Hạn: phun lên cây cà chua giúp giảm tác hại của thiếu nước; ở rau sam, cây giữ được sắc tố quang hợp và hút CO2 tốt hơn khi khô hạn.
Mặn: làm giảm lượng natri và clo tích trong mô, tăng khả năng chống oxy hóa; có ghi nhận rễ và thân phát triển tốt hơn ở rau chân vịt, tỏi.
Nóng: giúp dưa leo và nho giữ màng tế bào ổn định, duy trì quang hợp khi trời nắng gắt.
Lạnh: giúp dưa leo chịu rét tốt hơn; nồng độ thấp 0,1–0,5 mM có hiệu quả trên đậu và cà chua.
Cơ chế mà các nhà khoa học đưa ra: axit salicylic làm tăng các enzym 'dọn rác' (CAT, SOD, peroxidase) để giảm tổn thương do các gốc oxy hóa sinh ra khi cây bị stress; nó cũng ảnh hưởng tới sự đóng mở khí khổng, quang hợp và phối hợp với các hoóc-môn khác như auxin, ethylene, jasmonate, gibberellin.
Liều lượng: vì sao không có con số chung?
Đây là điểm bà con cần để ý nhất. Bài tổng quan 2023 nói rõ hiệu quả phụ thuộc loài cây, giai đoạn sinh trưởng, cách xử lý và thời gian tiếp xúc, và liều tốt ở phòng thí nghiệm hay nhà kính chưa chắc lặp lại ngoài đồng. Các nghiên cứu dùng nồng độ rất khác nhau, có chỗ vài chục micromol, có chỗ vài phần mười milimol.
Ví dụ, một nghiên cứu phun lá trên cao lương cho thấy mức tốt nhất khác nhau tùy điều kiện: trong đất nhiễm mặn, khoảng 150 mg/lít là hiệu quả nhất, còn khi không mặn thì khoảng 100 mg/lít là tốt nhất cho sinh trưởng; sang thí nghiệm ngoài đồng thì mức 250 mg/lít cho năng suất hạt cao hơn. Còn khi xử lý qua rễ, có báo cáo ghi nhận cây ngô bị chậm lớn. Tóm lại là có một mức vừa phải mới tốt, chọn sai cách hoặc sai liều thì có thể không giúp được gì, thậm chí bất lợi cho cây. Vì thế, các số liệu này không phải công thức để bà con tự pha.
Lưu ý khi tìm hiểu và sử dụng
Đây là chất tác động ở nồng độ rất thấp. Nếu sản phẩm nào có axit salicylic, hãy pha đúng theo hướng dẫn trên bao bì, không tự tăng liều.
Axit salicylic tương tác với nhiều hoóc-môn khác (có thể hỗ trợ hoặc đối kháng, ví dụ với jasmonate), nên khi phối chung với chất điều hòa sinh trưởng khác cần cân nhắc, đừng pha tùy tiện.
Các bài tổng quan đều kết luận còn cần nhiều nghiên cứu ngoài đồng thật. Đừng kỳ vọng nó là 'thần dược' chữa mọi bệnh hay chống mọi thời tiết xấu.
Tóm lại
Axit salicylic là chất truyền tín hiệu do chính cây sinh ra, giữ vai trò quan trọng trong việc cây 'báo động' và củng cố khả năng phòng vệ trước mầm bệnh, đồng thời giúp cây chống chịu hạn, mặn, nóng, lạnh ở một số thí nghiệm. Tuy vậy, hiệu quả phụ thuộc mạnh vào liều lượng, loại cây và điều kiện, nên dùng cho đúng và thận trọng, không nên hứa hẹn quá đà.
Bà con cần tư vấn về chất điều hòa sinh trưởng và cách phối hợp cho cây trồng nhà mình, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Tạp chí Frontiers in Plant Science (2023) - bài tổng quan về axit salicylic và khả năng chịu stress phi sinh học ở cây trồng làm vườn; Journal of Integrative Plant Biology (2017) - Systemic acquired resistance; Métraux và cộng sự (2002) - Systemic acquired resistance; Mauch-Mani và Métraux (1998) - Salicylic acid and systemic acquired resistance to pathogen attack, Annals of Botany; nghiên cứu phun lá axit salicylic trên cao lương chịu mặn (PubMed Central, 2022).
Ảnh minh họa: H. Zell, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).