Hệ thống tưới nhỏ giọt giúp bà con tiết kiệm nước, tiết kiệm công, bón phân theo nước rất tiện. Nhưng cái khổ nhất của tưới nhỏ giọt là tắc béc. Lỗ béc chỉ nhỏ cỡ đầu kim, một chút cặn là nghẹt. Béc tắc thì cây chỗ thừa nước, chỗ khát nước, vườn mọc không đều. Bài này chỉ bà con nguyên nhân gây tắc và cách vệ sinh hệ thống định kỳ cho an toàn.

Vì sao béc nhỏ giọt bị tắc?

Theo tài liệu của Đại học Florida, béc tắc vì ba nhóm nguyên nhân, và thường là nhiều nguyên nhân cộng lại:

1. Cặn cơ học: cát, đất, rác

Cát bơm lên từ giếng, bùn đất, rêu, xác côn trùng trong nước ao hồ. Hạt lớn hơn lỗ béc là kẹt ngay, nhất là khi bộ lọc hỏng hoặc lâu không rửa.

2. Cặn hóa học: cặn vôi, sắt, phân kết tủa

  • Cặn vôi (canxi cacbonat): hay gặp với nước giếng khoan nhiều đá vôi, nước “cứng”, pH trên 7. Nước ra khỏi giếng ấm lên, đổi áp suất là vôi kết tinh thành lớp màu trắng đục. Thử đơn giản: nhỏ vài giọt giấm lên cặn, thấy sủi bọt là cặn vôi.

  • Cặn sắt, mangan: nước giếng có phèn sắt gặp không khí sẽ chuyển màu vàng đỏ, đóng thành lớp gỉ trong ống.

  • Phân bón kết tủa: pha phân không hợp nhau, hoặc pha phân vào nước cứng, phân kết lại thành cặn. Ngoài ra, sau mỗi lần tưới, nước còn đọng ở đầu béc bay hơi để lại muối và phân bám dần.

3. Cặn sinh học: tảo, vi khuẩn, nhớt

Nước ao, hồ, kênh mương có nhiều tảo; xác tảo nhỏ lọt qua lưới lọc rồi kết thành cụm trong ống. Vi khuẩn sinh lớp nhớt bám thành ống, cuốn theo đất cát thành cục. Nước giếng nhiều sắt còn nuôi một loại vi khuẩn sắt tạo nhớt màu đỏ, vàng nâu; nước có mùi trứng thối thì dễ có nhớt lưu huỳnh màu trắng vàng.

Phòng tắc từ đầu

  • Lắp bộ lọc phù hợp: chọn cỡ lưới, lõi đĩa theo khuyến cáo của nhà sản xuất béc. Nước ao hồ nhiều rác, tảo thì nên có thêm lọc thô hoặc lọc cát phía trước.

  • Theo dõi đồng hồ áp trước và sau bộ lọc. Khi chênh áp tăng rõ so với lúc lọc sạch là lọc đã bẩn, cần rửa.

  • Nước ao: đặt đầu hút cách mặt nước một khoảng, xa đáy bùn; bể chứa nên che kín cho tảo ít phát triển.

  • Thử phân trước khi bón qua hệ thống: pha phân vào nước tưới đúng nồng độ sẽ dùng, đậy kín để chỗ tối khoảng 12 giờ. Nếu đáy bình có cặn, váng đục thì không nên bơm qua béc.

  • Không pha chung phân chứa canxi như Canxi Nitrat với phân có lân hoặc gốc sunphat trong cùng một thùng; dùng hai thùng riêng hoặc bơm ở hai lần tưới khác nhau.

  • Với vi lượng, nên chọn dạng chelate tan hoàn toàn như Sắt Chelate Fe-EDTA-13, ít bị kết tủa hơn dạng muối sunphat khi nước hơi cứng.

  • Bón phân xong, chạy thêm nước sạch một lúc để đẩy hết phân ra khỏi ống, không để phân nằm lại trong béc.

Cách súc rửa hệ thống định kỳ

Bước 1: Vệ sinh bộ lọc

Tháo lõi lọc lưới hoặc lọc đĩa, xịt nước rửa sạch, kiểm tra lưới có rách không. Lọc cát thì xả ngược theo hướng dẫn của nhà sản xuất. Mùa nước bẩn có thể phải rửa lọc hằng tuần.

Bước 2: Xả đường ống chính, ống nhánh

  • Xả theo thứ tự: ống chính trước, ống nhánh sau, rồi mới tới các dây nhỏ giọt.

  • Mở nút bịt cuối dây, cho nước chảy mạnh tới khi nước ra trong mới đóng lại. Mở từng ít dây một để đủ áp lực đẩy cặn.

  • Tài liệu khuyến nông Mỹ khuyên trong mùa tưới nên mở kiểm tra ngẫu nhiên cuối dây thường xuyên; tài liệu của Đại học Texas A&M khuyên xả dây ít nhất 2 tuần một lần.

Bước 3: Xử lý hóa chất khi cần

Khi xả nước không hết tắc, kỹ thuật viên thường dùng hai cách:

  • Clo (nước Javel – natri hypoclorit) để diệt tảo, vi khuẩn, nhớt. Nước cứng nên dùng natri hypoclorit thay vì clorin bột (canxi hypoclorit) để khỏi sinh thêm cặn vôi.

  • Axit để hòa tan cặn vôi và giúp clo phát huy tốt hơn. Bơm axit trong thời gian ngắn, sau đó chạy nước sạch súc lại.

Nồng độ và thời gian phụ thuộc chất lượng nước, loại béc và loại cây, nên bà con làm theo hướng dẫn của nhà cung cấp hệ thống hoặc cán bộ kỹ thuật, không tự ước lượng.

Lưu ý an toàn

  • Tuyệt đối không trộn clo với axit trong cùng một thùng – sinh khí clo rất độc. Hai loại bơm ở hai lần riêng, giữa hai lần xả nước sạch.

  • Khi pha, đổ axit từ từ vào nước, không đổ nước vào axit. Đeo găng tay, kính, khẩu trang.

  • Bơm hóa chất ở phía trước bộ lọc để cặn sinh ra bị lọc giữ lại.

  • Lắp van một chiều chống chảy ngược để phân, hóa chất không chảy về giếng, bể nước sinh hoạt.

  • Không xử lý hóa chất cùng lúc với bón phân qua hệ thống.

Tóm lại

Béc tắc vì cặn cơ học, cặn vôi – sắt – phân kết tủa, và tảo, vi khuẩn. Phòng bằng lọc tốt, thử phân trước khi bơm, chạy nước sạch sau khi bón; bảo dưỡng bằng rửa lọc, xả ống định kỳ, chỉ dùng clo, axit khi cần và đúng hướng dẫn. Làm đều tay, hệ thống tưới bền, vườn lên đều.

Bà con cần tư vấn chọn phân tan hoàn toàn, vi lượng chelate dùng cho tưới nhỏ giọt, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Khuyến nông Đại học Florida (UF/IFAS) – BUL258 “Causes and Prevention of Emitter Plugging in Microirrigation Systems”; Đại học Bang North Carolina (NC State) – Horticulture Information Leaflet 33-B “Drip or Trickle Irrigation Systems: An Operations and Troubleshooting Checklist”; Khuyến nông Đại học Texas A&M (AgriLife) – E-245 “Maintaining Subsurface Drip Irrigation Systems”; Netafim – tài liệu về các yếu tố gây tắc béc.

Ảnh minh họa: Borisshin, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).