Mùa khô nước kênh về chậm, bơm tưới tốn dầu tốn điện, vậy mà nhiều ruộng vẫn để ngập suốt vụ. Thật ra lúa không cần ngập liên tục. Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI) hướng dẫn cách tưới ướt khô xen kẽ (AWD – Alternate Wetting and Drying): cho ruộng cạn rồi mới tưới lại, lặp đi lặp lại. Làm đúng thì đỡ nước mà lúa vẫn khỏe.
Tưới ướt khô xen kẽ là gì?
Theo IRRI, khi mặt ruộng vừa cạn thì chưa tưới ngay mà đợi thêm vài ngày. Ruộng cứ luân phiên lúc ngập, lúc không ngập. Số ngày cạn giữa hai lần tưới có thể từ 1 đến hơn 10 ngày, tùy đất, thời tiết và giai đoạn lúa.
Mặt ruộng cạn nhưng nước chỉ rút xuống dưới đất. Khi mực nước còn trong khoảng 15 cm dưới mặt ruộng, rễ lúa vẫn hút được nước từ lớp đất ẩm. Mốc này gọi là “AWD an toàn”, theo dõi bằng ống quan sát.
Cách làm và cắm ống quan sát mực nước
Vật liệu: ống nhựa hoặc ống tre dài 30 cm, đường kính 10–15 cm để dễ nhìn mặt nước và dễ móc đất bên trong.
Đục lỗ: khoan thật nhiều lỗ quanh thân ống, đủ các phía cho nước ra vào dễ dàng.
Cắm ống: đóng xuống đất sao cho ống nhô lên 15 cm, phần dưới đất khoảng 15 cm. Đừng đóng thủng qua lớp đế cày.
Móc đất: lấy hết đất trong ống ra cho tới khi thấy đáy ống.
Kiểm tra: lúc ruộng ngập, nước trong và ngoài ống phải bằng nhau. Vài giờ sau vẫn chênh là lỗ bị đất bít, phải cắm lại.
Chỗ cắm: gần bờ cho dễ ngó, nhưng phải đại diện cho mực nước trung bình của thửa, không đặt chỗ gò hay chỗ trũng (IRRI).
Khi nào cho nước vào?
Bắt đầu: khoảng 1–2 tuần sau cấy.
Ngưỡng tưới: khi nước trong ống tụt xuống khoảng 15 cm dưới mặt ruộng, tức ống đã cạn tới đáy, thì tưới lại.
Lượng nước: cho vào ngập khoảng 5 cm trên mặt ruộng, rồi lại để rút như cũ.
Lúa gieo sạ: IRRI hướng dẫn giữ đất ẩm nhưng không đọng nước từ lúc gieo tới khi mọc để hạt khỏi thối; lúa được 3 lá thì cho đất bão hòa nước, sau đó mới làm AWD an toàn.
Giai đoạn bắt buộc giữ nước
IRRI nhấn mạnh lúa rất nhạy cảm với thiếu nước lúc trổ bông: thiếu nước làm hoa lép, ít hạt chắc.
Từ 1 tuần trước trổ đến 1 tuần sau trổ: giữ ruộng ngập liên tục, hụt thì bù cho đủ khoảng 5 cm.
Sau trổ, lúc vào chắc và chín: lại có thể để nước rút tới mốc 15 cm rồi mới tưới.
Rút cạn ruộng khoảng 7–10 ngày trước gặt như thường lệ.
Lợi ích theo các nghiên cứu
Tiết kiệm nước: theo tài liệu của Chương trình CGIAR về Biến đổi khí hậu, Nông nghiệp và An ninh lương thực (CCAFS), AWD giảm lượng nước dùng tới khoảng 30%. Một phân tích tổng hợp 56 nghiên cứu (Field Crops Research, 2017) ghi nhận để nước rút không quá 15 cm thì giảm 23,4% nước so với ngập liên tục, năng suất thường không giảm đáng kể.
Giảm khí metan: ruộng ngập lâu thiếu ôxy nên sinh metan; cho ruộng khô định kỳ làm gián đoạn quá trình này. CCAFS cho biết phương pháp IPCC 2006 tính AWD giảm trung bình 48% metan, thí nghiệm trên ruộng nông dân giảm 20–70%. Nhưng nếu không để nước rút tới mốc 15 cm thì giảm gần như không đáng kể.
Đỡ tiền bơm: ít lần bơm thì đỡ dầu, đỡ điện (CCAFS).
Ruộng nào làm được, ruộng nào không?
Phù hợp
Ruộng chủ động tưới tiêu: rút được nước và chắc chắn có nước tưới lại; đất có thể cạn sau khoảng 5 ngày (CCAFS).
Ruộng bằng phẳng, bờ chắc, kín hang chuột. IRRI cho biết ruộng không bằng tốn thêm 80–100 mm nước mới ngập đều.
Không phù hợp hoặc phải thận trọng
Lúa nhờ nước trời: CCAFS không khuyến cáo vì không chắc có nước tưới lại.
Vùng mưa nhiều, mưa lớn hơn lượng nước mất đi thì ruộng không khô được.
Phân tích năm 2017 nói trên thấy năng suất giảm nhiều hơn ở đất pH từ 7 trở lên, đất nghèo hữu cơ (cacbon dưới 1%) hoặc khi để khô cả vụ. Để đất khô quá ngưỡng an toàn thì năng suất giảm trung bình 22,6%.
Cỏ dại và bón phân
Cỏ: ruộng cạn dễ mọc cỏ. Giữ ngập khoảng 2 tuần đầu sau cấy để lúa bén rễ trước (CCAFS). Ruộng nhiều cỏ thì hoãn AWD thêm 2–3 tuần cho nước kìm cỏ và thuốc trừ cỏ phát huy tốt hơn (IRRI).
Lượng phân: vẫn theo khuyến cáo địa phương như ruộng ngập (IRRI).
Bón đạm lên mặt ruộng đang khô, ngay trước khi cho nước vào (IRRI), để nước đưa đạm xuống vùng rễ.
Rơm rạ, phân chuồng nên bón lúc đất khô, ngoài vụ để hạn chế sinh metan (CCAFS).
Lưu ý
Ngó ống mỗi ngày, nhất là lúc nắng gắt. Đừng để nước xuống sâu hơn 15 cm.
Ở Philippines, nông dân thấy chuột nhiều hơn khi ruộng ít ngập (CCAFS), nên để ý bờ ruộng.
Tóm lại
Một ống 30 cm đục lỗ là đủ: ống cạn tới đáy thì tưới ngập 5 cm, giữ nước từ 1 tuần trước tới 1 tuần sau trổ. Ruộng chủ động nước, bằng phẳng làm được thì đỡ nước, đỡ tiền bơm và giảm khí metan.
Bà con cần tư vấn thêm về chăm sóc và dinh dưỡng cho lúa, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI) – Rice Knowledge Bank, “Saving water: Alternate Wetting Drying (AWD)” và “Water management”; Richards và Sander (2014), CGIAR CCAFS – “Alternate wetting and drying in irrigated rice: Implementation guidance for policymakers and investors”; Carrijo, Lundy và Linquist (2017), Field Crops Research – “Rice yields and water use under alternate wetting and drying irrigation: A meta-analysis”.
Ảnh minh họa: U.S. Department of Agriculture, Wikimedia Commons (CC BY 2.0).