Su su là cây leo họ bầu bí, trồng một lần mà hái được nhiều tháng. Vậy nhưng không ít nhà vườn gặp cảnh trái giống thối dưới hố, dây um tùm mà ít trái, hoặc trái non rụng dần. Phần lớn nằm ở mấy khâu căn bản: đặt trái giống, làm giàn, tưới, giữ ong và hái đúng độ.

Su su ưa điều kiện nào

  • Ban ngày khoảng 19–30°C, ban đêm trên 16°C, độ ẩm không khí cao; không chịu sương giá.

  • Đất tơi, nhiều mùn, thoát nước tốt, pH khoảng 5,5–7,0. Su su rất sợ úng gốc; vùng mưa nhiều nên trồng trên ụ hoặc luống cao.

Chọn trái giống và trồng nguyên trái

Mỗi trái su su chỉ có một hạt, hạt nảy mầm ngay trong trái, nên cách nhân giống phổ biến nhất là trồng nguyên trái.

  • Chọn trái: trái già, nguyên vẹn, không trầy dập, không sâu bệnh, lấy từ dây sai trái.

  • Ủ mầm: để trái nơi mát, tối, khoảng 2 tuần là mầm nhú; sổ tay PROSEA ghi trồng khi mầm dài khoảng 10–12 cm.

  • Đặt trái: cho trái nằm nghiêng, đầu mọc mầm chúc xuống, lấp nhẹ đất trộn phân chuồng. Không vùi sâu kẻo thối trái giống. Mỗi hố có thể đặt 1–4 trái.

  • Chuẩn bị hố: dọn sạch cỏ một vòng khoảng 2 m, đào hố rộng, bỏ phân hữu cơ hoai và ít phân giàu lân.

  • Thời vụ, khoảng cách: trồng được quanh năm nhưng đầu mùa mưa là thuận nhất. Trồng dọc hàng rào thường cách nhau khoảng 1,5 m; khuyến nông Florida ghi các ụ cách khoảng 3,6 m; vườn thương mại ở Costa Rica để 6–10 m mỗi điểm trồng.

Làm giàn và tỉa dây

Dây su su dài trên 10 m, tua cuốn chẻ 3–5 nhánh tự bám rất chắc. Tài liệu Đại học Florida khuyên làm giàn cao khoảng 1,8 m để người đi lại bên dưới chăm và hái; vườn lớn dùng cột gỗ căng dây thép. Dựng giàn ngay khi đặt trái, lúc dây vươn chỉ cần dẫn ngọn khỏe bám lên.

  • Cắt bỏ lá già, lá bệnh, đoạn dây hư cho giàn thông thoáng.

  • Ở một số vùng, cuối vụ người ta cắt dây chừa lại khoảng 1,5 m thân để cây ra dây mới.

  • Vườn thương mại chỉ giữ khoảng 1–3 năm rồi trồng lại, vì sau năm đầu cây giảm sức và bệnh tích tụ.

Tưới nước và bón phân

  • Rễ ăn nông, lá nhiều, thoát hơi mạnh nên mùa khô phải tưới đều; PROSEA ghi khoảng 50 mm nước mỗi tuần, tức chừng 50 lít trên mỗi mét vuông.

  • Tưới phun mưa giúp hạn chế nhện đỏ nhưng có thể cản ong, làm rụng hoa; tránh tưới phun lên giàn lúc ong đang làm việc.

  • Phân hữu cơ là nền: tài liệu Florida dẫn mức khoảng 68 kg phân hữu cơ mỗi gốc trong cả mùa. Phân NPK loại 15-15-15 hoặc 12-24-24 thường bắt đầu bón khoảng 2 tuần sau trồng; vườn ở Brazil, Costa Rica bón khoảng 2 tháng một lần, cách gốc chừng 10–12 cm.

  • Đừng bón thừa đạm: su su nhiều đạm dễ nhiễm bệnh đốm lá hơn.

Thụ phấn: đừng để vườn vắng ong

Cây ra hoa khoảng 1–2 tháng sau khi mọc mầm. Hoa đực mọc thành chùm, hoa cái thường mọc đơn ở cùng nách lá. Su su cần côn trùng thụ phấn, chủ yếu là ong mật, ong dú và vài loài ong vò vẽ; trồng trong nhà kính không có côn trùng thì trái non không lớn và rụng sớm.

  • Phấn của chính cây hay cây khác đều cho tỷ lệ đậu như nhau; điều quan trọng là có côn trùng mang phấn.

  • Hạn chế phun thuốc trừ sâu lúc hoa nở rộ. Vườn quá vắng ong, bà con có thể thử ngắt hoa đực quệt nhẹ vào nhụy hoa cái.

  • Giai đoạn ra hoa có thể tham khảo Combo đậu trái dưa, bầu, bí để bổ sung trung vi lượng, nhưng không gì thay được ong.

Thu hái đúng độ

  • Trái đầu tiên thường có sau khi trồng khoảng 3–5 tháng.

  • Nghiên cứu trên giống su su xanh trơn ở Mexico ghi nhận trái đạt độ thương phẩm khoảng 18–21 ngày sau khi hoa nở, nặng trung bình gần 380 g; trái cỡ 0,5 kg cần khoảng 4–6 tuần. Để trái già lâu trên giàn, hạt dễ nảy mầm, trái mất giá.

  • Hái sáng sớm khi trái còn mát, căng; nhẹ tay tránh trầy.

  • Ở nhiệt độ phòng trái giữ được khoảng 10 ngày. Muốn giữ lâu: bọc túi nilon đục lỗ, để nơi mát khoảng 7–13°C; lạnh hơn trái bị tổn thương, nóng trên khoảng 25°C trái dễ mọc mầm.

Vài sâu bệnh chính

  • Nhện đỏ: hại nặng nhất, bùng vào mùa khô, làm lá vàng, vỏ trái nổi vết sần.

  • Sâu đục trái mở đường cho nấm, vi khuẩn; rệp, bọ phấn trắng chích hút làm trái thâm; tuyến trùng nốt sưng làm thối rễ.

  • Bệnh nấm: đốm trắng, héo Fusarium, thối trái, phấn trắng, sương mai; mùa mưa nặng hơn.

Cách phòng chủ yếu là vệ sinh giàn, cắt bỏ phần bệnh, luân canh, thay vườn đúng lúc và không bón thừa đạm. Khi cần dùng thuốc, chọn thuốc trong danh mục được phép và pha theo hướng dẫn trên bao bì.

Lưu ý

Số liệu trong bài lấy từ vùng trồng nước ngoài; bà con nên làm thử vài gốc rồi điều chỉnh theo đất, giống và thời tiết nơi mình.

Tóm lại

Trái giống già, nảy mầm khỏe, đặt nghiêng và không vùi sâu; giàn chắc làm sẵn; tưới đều mùa khô mà không để úng; giữ ong cho vườn; hái đúng độ và thay vườn đúng lúc — vậy là giàn su su sai trái, bền cây.

Bà con cần tư vấn thêm về dinh dưỡng cho su su, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Đại học Florida, UF/IFAS – Chayote: A Potential Vegetable Crop for Florida (HS1454); PROSEA – Plant Resources of South-East Asia No. 8: Vegetables, mục Sechium edule (1993); IPGRI – Chayote, Sechium edule (Jacq.) Sw. (Lira Saade, 1996); Ramírez-Rodas và cộng sự – Chayote Fruit Development and the Effect of Growth Regulators on Seed Germination, Plants, 2023.

Ảnh minh họa: Wendy Cutler, Wikimedia Commons (CC BY 2.0).