Măng tây là cây trồng một lần, thu nhiều năm. Ruộng măng sung hay yếu là do bộ gốc dưới đất: cụm thân ngầm và rễ mập chứa đường dự trữ. Mỗi ngọn măng mọc lên là gốc phải "rút vốn" ra nuôi. Năm đầu làm ẩu, hái tham thì gốc kiệt, cả ruộng èo uột nhiều năm.

Hiểu cây măng tây trước khi trồng

Mầm nào không hái sẽ vươn thành cây cao, lá nhỏ như kim, gọi là thân lá. Thân lá quang hợp, làm ra đường đưa xuống nuôi gốc cho lứa măng sau. Xứ lạnh thì cây nghỉ qua đông; theo PROTA, ở vùng nhiệt đới ẩm cây không nghỉ, xanh quanh năm.

  • Đất hợp nhất là đất thịt pha cát hoặc đất núi lửa (như đất đỏ bazan) sâu, thoát nước tốt, pH khoảng 5,8–6,5 (PROTA), chỗ đủ nắng.

  • Độ ẩm không khí cao dễ làm bệnh thân lá phát mạnh. Trồng ở vùng thấp được nhưng năng suất, chất lượng măng thường kém hơn vùng cao.

Chọn giống: cây con từ hạt hay thân ngầm (crown)

Ở Mỹ, Penn State và Clemson hướng dẫn trồng thân ngầm 1–2 năm tuổi (crown) hoặc cây con ươm khoảng 8–10 tuần; thân ngầm 2 năm tuổi to hơn, cho măng sớm hơn. Giống "toàn đực" có phần lớn cây đực; Clemson khuyên nhổ bỏ số ít cây cái khi thấy ra hạt.

Ở vùng nhiệt đới thì khác. PROTA ghi nhận nhập thân ngầm từ châu Âu về nhiều lần thua lỗ, lại dễ mang theo sâu bệnh. Cách hợp lý là gieo hạt, ươm ngay tại chỗ (hàng cách hàng 35 cm, cây cách cây 15 cm), khoảng 8 tháng thì bứng trồng. Đài Loan khí hậu cận nhiệt – nhiệt đới vẫn từng là nước xuất khẩu măng tây lớn nhất thế giới, nhờ chọn được giống hợp khí hậu và hợp kiểu trồng "giữ cây mẹ" (Hung và Chen, 1996).

Làm luống sâu, lấp đất từ từ

  • Rãnh sâu 15–20 cm (PROTA; Penn State dùng rãnh khoảng 20 cm, đáy hình chữ W). Đặt thân ngầm với mầm quay lên, rễ xòe đều hai bên.

  • Không lấp đầy rãnh một lần. Clemson hướng dẫn phủ trước khoảng 5 cm đất; mầm lớn lên thì cứ 2–3 tuần lấp thêm chừng 5 cm, đến khi đầy rãnh.

  • Khoảng cách cho măng xanh: hàng cách hàng 1,5 m, cây cách cây 0,3 m, khoảng 22.000 cây/ha (PROTA).

  • Phân bón: PROTA gợi ý, để đạt khoảng 5 tấn măng/ha/năm, mỗi năm bón khoảng 100 kg N, 35 kg P, 80 kg K và 60 kg Mg cho mỗi ha (tính theo nguyên tố), điều chỉnh theo đất. Phần magie có thể lấy từ Magie Sulfate.

Những năm đầu: nhịn thu để nuôi gốc

Đây là chỗ bà con hay nóng vội nhất. PROTA khuyên chưa thu trong 2 năm đầu sau trồng; từ năm thứ 3 đến năm thứ 5 mới tăng dần thời gian thu, từ 3–4 tuần lên 10–12 tuần mỗi năm. Penn State cũng chỉ cho hái khoảng một tuần ở năm đầu, tăng dần tới năm thứ năm. Gốc còn non thì hái ít, gốc khỏe mới hái nhiều.

Thu hoạch đúng cách

  • Măng xanh cắt sát hoặc hơi dưới mặt đất khi cao khoảng 18–25 cm (PROTA); Penn State thêm điều kiện đường kính từ khoảng 8 mm.

  • Trời ấm, măng có thể dài thêm khoảng 5 cm mỗi ngày nên phải hái hằng ngày; để quá 30 cm thì phần bán được giảm.

  • Ngọn măng nhỏ lại cỡ cây bút chì là gốc đã mệt: Clemson khuyên ngưng hái, để cây lên thân lá.

Nuôi thân lá sau thu – và kiểu "giữ cây mẹ" ở vùng nóng

Thân lá là "nhà máy" nạp lại vốn cho gốc, nên sau đợt thu phải giữ nó xanh tốt, sạch bệnh. Clemson hướng dẫn bón thúc sau khi kết thúc đợt hái, khoảng 0,68 kg Canxi Nitrat cho 30 m hàng (chừng 22 g mỗi mét), và chỉ cắt thân lá khi đã khô hẳn.

Vùng nóng ẩm không có mùa đông cho cây nghỉ, nên người ta dùng kiểu "cây mẹ": khi cây đã khỏe, giữ lại 3–5 thân trưởng thành để quang hợp liên tục, còn mầm mới mọc thì hái khi đủ độ; có nơi cắm cọc đỡ thân mẹ (PROTA). Theo khuyến nông Đại học Delaware, cách này bắt nguồn từ châu Á; giữ 3 thân mẹ là vừa, nhiều hơn thì ít măng, ít hơn thì không đủ dự trữ nuôi gốc; ruộng phải đủ già (ở Mỹ từ 4 năm tuổi) và tốn công hái hằng ngày. PROTA lưu ý ruộng măng nhiệt đới thường suy sau 6–8 năm, vùng thấp chỉ 3–4 năm.

Vài sâu bệnh chính

  • Thối rễ, thối gốc do nấm Fusarium: gặp ở mọi vùng khí hậu và có liên quan tới việc hái quá sức. Thoát nước tốt, bón cân đối giúp hạn chế (PROTA).

  • Bệnh thân lá ở vùng nhiệt đới ẩm: do nấm Stemphylium, Cercospora, Phoma (PROTA). Tưới nhỏ giọt thay tưới phun mưa giúp hạn chế lây đốm lá (Clemson).

  • Gỉ sắt và thối gốc Phytophthora: ruộng thông thoáng, thoát nước tốt, giống kháng (Penn State); nên trồng ở chỗ chưa từng trồng măng tây (Clemson).

  • Sâu hại: bọ cánh cứng hại măng tây, rệp, sâu xám (Penn State); thăm ruộng thường xuyên để phát hiện sớm.

Lưu ý

  • Thuốc bảo vệ thực vật chỉ dùng loại đã đăng ký cho cây, theo nhãn, giữ đúng thời gian cách ly vì măng hái gần như hằng ngày.

  • Số liệu trong bài lấy từ vùng khác; nên trồng thử diện tích nhỏ trước khi mở rộng.

Tóm lại

Trồng măng tây là "nuôi gốc": giống hợp vùng nóng, rãnh sâu lấp đất dần, nhịn thu năm đầu, hái đúng độ, ngưng khi măng nhỏ lại, luôn giữ thân lá hoặc cây mẹ xanh tốt.

Bà con cần tư vấn thêm về phân bón cho măng tây, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Penn State Extension – Asparagus Production; Clemson Cooperative Extension (HGIC 1300) – Asparagus; Nichols M.A. (2004), Asparagus officinalis L., PROTA (Plant Resources of Tropical Africa), Wageningen; University of Delaware Cooperative Extension, Johnson G. (2009) – Mother Stalk Asparagus Production System; Hung L., Chen Y.W. (1996), Outstanding Cultivars of Asparagus for Taiwan, Acta Horticulturae 415.

Ảnh minh họa: Morri362, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).