Ruộng ngô đang xanh tốt, sáng ra thấy lá thủng lỗ chỗ, trong nõn đầy phân vụn như mạt cưa ướt. Rất có thể bà con đã gặp sâu keo mùa thu (fall armyworm, tên khoa học Spodoptera frugiperda). Theo CIMMYT, sâu này vào châu Á từ năm 2018, báo cáo đầu tiên ở bang Karnataka (Ấn Độ), sau đó lan sang Bangladesh, Myanmar, Trung Quốc và nhiều nước khác; nó ăn hàng trăm loài cây nhưng đặc biệt ưa ngô. Bài này tổng hợp hướng dẫn của FAO, CIMMYT và các đại học nước ngoài để bà con nhận ra sớm và xử lý đúng.

Nhận biết sâu keo mùa thu

Sâu non lớn dễ nhận hơn sâu non nhỏ. Hai dấu hiệu bà con nên nhớ:

  • Trên đầu có hình chữ Y ngược màu sáng (Đại học Clemson, Đại học Florida).

  • Gần đuôi, trên lưng có bốn chấm đen xếp thành hình vuông.

Sâu non tuổi nhỏ khá giống sâu đục bắp (corn earworm). Tài liệu của Đại học Georgia (Bugwood) nói thẳng là không có quy tắc tuyệt đối để phân biệt con dưới khoảng 6 mm, càng lớn càng dễ nhận. Nên lấy vài con lớn để xem trước khi kết luận.

Sâu có sáu tuổi và hóa nhộng trong đất. Theo Đại học Florida, thời gian sâu non khoảng 14 ngày vào mùa nóng và có thể kéo tới 30 ngày khi trời mát. Bướm cái đẻ ổ trứng trên lá, thường 100–200 trứng một ổ (có ổ từ 10 đến 600 trứng theo Đại học Clemson), phủ lớp lông tơ như tơ nên nhìn như một mảng xơ mịn.

Vết hại trên ngô

  • Sâu mới nở cạo mặt lá thành những mảng trong mờ như cửa sổ, rồi đục thành lỗ nhỏ.

  • Sâu lớn ăn lá thành lỗ to, rách tả tơi, có khi cắt đứt cả lá.

  • Sâu chui vào nõn ngô, thải phân ướt màu vàng nâu bít cả nõn.

  • Nếu sâu ăn vào điểm sinh trưởng ở giữa nõn thì cây có thể còi hoặc chết (Đại học Clemson). Sâu còn có thể ăn bắp, xuyên qua cả lá bi.

Theo dõi ruộng: đi chữ W, đếm cây có sâu

Hướng dẫn IPM cho ngô ở châu Á và Ấn Độ khuyên đi thăm đồng mỗi tuần, từ lúc cây mọc. Đi theo hình chữ W, bỏ vài hàng ngoài cùng, dừng ở nhiều điểm và kiểm tra khoảng 20 cây mỗi điểm. Bà con đếm cây có sâu sống rồi tính phần trăm. Ví dụ 20 cây xem được 4 cây có sâu thì là 20%.

Về ngưỡng, các tài liệu nước ngoài khá gần nhau nhưng không giống hệt: Cơ quan Sức khỏe Thực vật Úc và nhiều khuyến nông Mỹ lấy khoảng 20% số cây giai đoạn nõn có sâu sống, Đại học Clemson nêu 25%. Hãy xem đó là mức cần cân nhắc xử lý, không phải lệnh.

Quản lý tổng hợp

Làm từ trước khi sâu đến

  • Gieo đồng loạt, đúng thời vụ. Clemson ghi nhận gieo sớm trong khung thời vụ giúp tránh áp lực sâu nặng, còn gieo muộn thì rủi ro cao hơn. Cả vùng gieo cùng lúc sẽ không để lại ruộng non cho bướm đẻ trứng cả vụ.

  • Dùng bẫy pheromone để biết bướm đến sớm hay muộn (hướng dẫn IPM của Ấn Độ), từ đó biết lúc nào phải đi thăm đồng kỹ hơn.

Giữ kẻ thù tự nhiên

Ong ký sinh trứng như Trichogramma (nêu trong hướng dẫn IPM của Ấn Độ) và các loài bắt mồi tự nhiên góp phần giữ sâu ở mức thấp. Theo tinh thần IPM, giữ thiên địch là nền tảng: phun thuốc phổ rộng bừa bãi từ đầu vụ là giết chúng, sâu dễ quay lại mạnh hơn.

Khi đã đến ngưỡng: phun đúng chỗ, đúng lúc

  • Nhắm vào nõn. Sâu nấp trong nõn nên bị che chắn; Đại học Clemson khuyên phun hướng vào nõn thì hiệu quả hơn phun tràn lên lá.

  • Chỉ xử lý được sâu ở giai đoạn nõn. Sâu đã chui vào bắp thì thuốc khó tới, vì vậy chặn sâu ở giai đoạn nõn và trước khi trổ cờ là quan trọng nhất.

  • Luân phiên nhóm thuốc và chỉ dùng thuốc đã đăng ký cho ngô, đọc kỹ nhãn về liều, thời gian cách ly. Bài này không nêu liều vì tùy thuốc và tùy nước.

Với giống ngô biến đổi gen Bt, Đại học Clemson cho biết các giống Bt thường phòng sâu tốt hơn chỉ phun thuốc, các giống chứa nhiều độc tố hiệu quả hơn giống một độc tố, và sâu kháng đã được báo cáo ở Puerto Rico, Brazil, miền đông nam Hoa Kỳ. Bà con ở Việt Nam hãy làm theo quy định giống được phép và hướng dẫn của cơ quan chuyên môn.

Giúp ngô hồi phục sau khi bị sâu ăn

Ngô bị ăn lá cần được tưới đủ ẩm và bón cân đối để ra lá mới nhanh. Bà con có thể tham khảo bộ nguyên liệu hỗ trợ phục hồi sinh trưởng cây lương thực sau stress, dùng theo hướng dẫn trên bao bì. Đây là hỗ trợ dinh dưỡng, không thay cho việc diệt sâu.

Lưu ý

  • Đừng chỉ nhìn lá bị thủng mà phun: lá thủng có thể là vết cũ, sâu đã đi. Phải thấy sâu sống mới tính.

  • Đeo đồ bảo hộ khi phun, tuân thủ thời gian cách ly trước thu hoạch.

Tóm lại

Sâu keo mùa thu nhận ra nhờ chữ Y ngược trên đầu và bốn chấm đen gần đuôi. Đi thăm đồng mỗi tuần theo hình chữ W, đếm phần trăm cây có sâu sống, giữ thiên địch, gieo đồng loạt và chỉ phun vào nõn khi số đếm đến ngưỡng.

Bà con cần tư vấn thêm về chăm sóc ngô, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: CIMMYT, "Fall Armyworm in Asia: A Guide for Integrated Pest Management" (2021); FAO, "Manual on integrated fall armyworm management" (2020); Đại học Clemson, "Fall Armyworm as a Pest of Corn"; Đại học Florida (UF/IFAS EDIS) và Đại học Georgia (Bugwood), tài liệu về Spodoptera frugiperda; Plant Health Australia, "Fall Armyworm Quick Guide".

Ảnh minh họa: Wee Hong, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).