Đang xanh tốt, bỗng giữa ruộng xuất hiện một mảng lúa vàng rồi nâu khô, loang rộng ra thấy rõ chỉ sau vài ngày. Nhiều bà con quen gọi đó là "cháy rầy". Thủ phạm là rầy nâu (Nilaparvata lugens), một trong những sâu hại lúa đáng ngại nhất châu Á. Bài này tóm lại cách nhận ra rầy, theo dõi và quản lý, dựa trên tài liệu khoa học và hướng dẫn quốc tế.

Nhận biết rầy nâu

  • Con trưởng thành: màu nâu đen pha vàng nâu, dài khoảng 4 đến 4,5 mm. Con trưởng thành sống tối đa khoảng 20 ngày. Rầy có hai dạng, cánh dài và cánh ngắn. Dạng cánh dài xuất hiện khi mật số cao, là dạng bay đi nơi khác.

  • Trứng: đẻ thành ổ 4 đến 10 quả trong gân giữa lá, mỗi quả dài khoảng 1 mm, nở sau khoảng 4 đến 8 ngày.

  • Ấu trùng (rầy cám): lúc đầu màu trắng ngà pha nâu nhạt, sau chuyển nâu sẫm, lột xác 4 đến 5 lần, tuổi cuối dài gần 3 mm.

  • Chỗ nấp: rầy tụ ở gốc lúa, nơi râm mát, ẩm ướt, nên bà con phải rẽ lúa nhìn xuống gốc mới thấy.

Rầy phá lúa thế nào?

Cả rầy non lẫn rầy trưởng thành đều dùng vòi châm vào bẹ và phiến lá để hút nhựa. Rầy đẻ trứng trong cây cũng làm nghẽn mạch dẫn nước và chất dinh dưỡng. Chỗ bị chích còn tạo đường cho nấm, vi khuẩn xâm nhập, và rầy ra nhiều thường kèm lớp mốc đen bám trên thân lúa.

Khi rầy quá đông, cây lúa vàng từ ngọn, chuyển nâu, khô rồi gục xuống, đó là cháy rầy (hopperburn). Theo tài liệu của Pacific Pests, giai đoạn lúa dễ bị nhất là từ đẻ nhánh đến trổ bông, và cháy rầy gặp nhiều ở lúa nước hơn lúa cạn. Viện Lúa gạo Quốc tế (IRRI) ước tính nông dân mất gần 40% sản lượng lúa vì sâu hại, trong đó rầy nâu thuộc nhóm nghiêm trọng nhất. Với bà con, con số đó nghĩa là phải để mắt tới ruộng từ sớm.

Ổ rầy từ đâu đến?

Đợt rầy thường bắt đầu khi rầy cánh dài từ nơi khác bay tới, đẻ trứng và sinh ra thế hệ không cánh. Sau thu hoạch, rầy chuyển sang cỏ dại hoặc sang các ruộng lúa mới. Vì vậy ruộng nhà mình sạch mà ruộng bên cạnh bị nặng thì vẫn có nguy cơ.

Hai nhà khoa học Bottrell và Schoenly (Journal of Asia-Pacific Entomology, 2012) cho biết rầy nâu từng bùng phát lẻ tẻ ở lúa vùng nhiệt đới châu Á từ trước thập niên 1960, rồi trở thành mối đe dọa lớn sau khi nhà nông chuyển sang các kỹ thuật cách mạng xanh. Theo bài tổng quan của hai ông, yếu tố gây bùng phát rõ nhất chính là thuốc trừ sâu, chủ yếu vì thuốc giết cả thiên địch.

Theo dõi ruộng

Hướng dẫn của Pacific Pests đề nghị kiểm tra phần gốc lúa, nơi rầy tụ, tìm cả rầy non, rầy cánh dài, rầy cánh ngắn, và để ý lớp mốc đen. Nếu có hơn 3 đến 5 con trên một dảnh lúa thì coi là mật số cao, cần theo dõi sát hơn và có thể phải xử lý. Mức này là con số tham khảo của tài liệu quốc tế, ngưỡng áp dụng ở địa phương bà con nên hỏi cán bộ bảo vệ thực vật.

Quản lý: đừng vội phun thuốc

Các nguồn quốc tế gặp nhau ở một ý: giữ thiên địch và đừng phun thuốc phổ rộng bừa bãi. Nhện, bọ rùa, chuồn chuồn kim và bọ xít mù xanh hút trứng rầy (Cyrtorhinus) đều ăn rầy. Phun thuốc phổ rộng giết sạch thiên địch thì rầy bùng lại còn đông hơn trước phun, gọi là "tái bùng phát" (resurgence).

Một thí nghiệm đồng ruộng ba vụ ở Ấn Độ (Reddy và cộng sự, Indian Journal of Plant Protection, 2015) cho thấy hai loại thuốc lambda-cyhalothrin và chlorpyrifos làm rầy tăng, thiên địch giảm so với ruộng không phun. Trong thí nghiệm đó, buprofezin giữ mật số rầy thấp nhất, thiên địch cao nhất. Bà con đừng lấy đó làm đơn thuốc. Thuốc nào còn được phép dùng, liều và thời điểm ra sao thì hỏi cán bộ bảo vệ thực vật.

Việc nên làm trên đồng

  • Chọn giống chịu rầy khi có, nhưng nhớ rằng rầy có thể thích nghi và vượt qua tính kháng của giống.

  • Gieo sạ đồng loạt với các ruộng lân cận, lệch nhau trong khoảng 2 đến 3 tuần, để rầy không dồn từ lúa già sang lúa non.

  • Nhổ lúa chét, lúa mọc tự nhiên; luân canh với cây trồng khác, đừng trồng lúa liên tục.

  • Rút nước 3 đến 4 ngày khi rầy mới xuất hiện (theo hướng dẫn nói trên).

  • Chia đạm làm 3 lần bón thay vì bón dồn một lần.

  • Để cỏ ven bờ ra hoa nhằm thu hút thiên địch.

  • Sau thu hoạch, không để lúa chét, cày vùi gốc rạ để rầy không có chỗ sinh sôi.

Về dinh dưỡng, cây khỏe, cứng cáp thì đứng vững hơn. Bà con có thể tham khảo bộ nguyên liệu cứng cây lúa để chăm cây chắc thân, giảm đổ ngã. Xin nói rõ: sản phẩm này không phải thuốc trị rầy.

Lưu ý

  • Chỉ dùng thuốc khi mật số có nguy cơ vượt ngưỡng gây hại kinh tế, và theo hướng dẫn trên nhãn, thời gian cách ly.

  • Rầy cũng có thể kháng thuốc, nên không nên dùng mãi một loại.

  • Đừng chỉ nhìn mảng cháy, vì lúc thấy cháy thì rầy đã đông, nên kiểm tra gốc lúa đều đặn.

Tóm lại

Rầy nâu ẩn ở gốc lúa, hút nhựa làm lúa cháy từng mảng. Phòng ngừa tốt nhất là gieo sạ đồng loạt, chia đạm, giữ thiên địch và kiểm tra gốc lúa thường xuyên, đừng vội phun thuốc phổ rộng.

Bà con cần tư vấn về chăm sóc lúa, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Tsatsia và Jackson, Brown planthopper, Fact sheet 064, Pacific Pests, Pathogens, Weeds and Pesticides (ACIAR, SPC, 2023); Bottrell và Schoenly, Journal of Asia-Pacific Entomology, 2012; Reddy và cộng sự, Indian Journal of Plant Protection, 2015.

Ảnh minh họa: Roy Bateman, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).