Phòng sương muối cho cây trồng vụ đông: cách làm và phục hồi
Sương muối hay đến vào đêm quang, lặng gió. Cùng tìm hiểu cách giữ ẩm, che phủ bảo vệ rau màu, cây con và chăm sóc cây sau khi bị hại.
Vào vụ đông, nhất là ở vùng núi và trung du, chỉ sau một đêm trời quang, lặng gió là sáng ra cả ruộng rau, vườn cây con có thể bị sương muối làm cháy đen. Rau màu, cây ăn trái mới trồng và cây con là đối tượng dễ bị hại nhất. Bài này tổng hợp từ tài liệu của FAO và khuyến nông đại học Mỹ.
Sương muối hình thành thế nào?
Theo FAO, có hai kiểu rét gây hại chính:
Rét do bức xạ: xảy ra vào những đêm trời quang mây, lặng gió. Mặt đất và lá tỏa nhiệt lên trời nhiều hơn nhận được nên lạnh nhanh, lớp khí sát đất lạnh hơn lớp phía trên (nghịch nhiệt). Kiểu này dễ phòng hơn.
Rét do khối khí lạnh tràn về: thường có gió, trời nhiều mây, nhiệt độ có thể thấp cả ngày; FAO đánh giá rất khó chống.
Khi không khí đủ ẩm, hơi nước đóng thành lớp băng trắng trên mặt lá, ta gọi là sương muối trắng. Nếu không khí khô, nhiệt độ vẫn xuống dưới 0 °C nhưng không thấy lớp băng, gọi là sương muối đen. FAO cho biết sương muối trắng thường ít hại hơn, vì quá trình đóng băng tỏa ra một phần nhiệt.
Dấu hiệu cây bị sương muối, giá rét
Chồi, nụ, hoa và lá non quăn lại, chuyển nâu hoặc đen rồi chết.
Lá trông như bị cháy, mép lá hoặc chóp lá khô; nặng thì cả lá nâu khô.
Vết hại có khi vài ngày sau mới lộ rõ, khi trời ấm lên.
Một số bệnh lá, tổn thương rễ hay thiếu nước cũng cho triệu chứng tương tự, nên đối chiếu với thời tiết trước khi kết luận.
Biện pháp thụ động: chuẩn bị trước mùa rét
Tránh trồng ở chỗ trũng: khí lạnh nặng, chảy xuống đọng ở chỗ thấp. Đừng đặt vườn ươm, ruộng rau non ở đáy thung lũng. Vật chắn ngang đường chảy của khí lạnh có thể làm khí lạnh đọng lại phía sau.
Giữ đất đủ ẩm: đất ẩm giữ nhiệt tốt hơn đất khô. FAO khuyên giữ lớp đất mặt khoảng 30 cm gần độ ẩm đồng ruộng, tưới trước đợt sương để còn 1–2 ngày cho nước thấm và rút bớt. Không tưới đến mức đất úng kéo dài vì rễ sẽ bị hại.
Không xới xáo đất trước đợt rét: xới làm đất nhiều khe hở, đất lạnh hơn.
Làm sạch cỏ: theo FAO, nền đất trống thường ấm hơn 1–3 °C so với nơi có lớp cỏ cao trên 5 cm.
Màng phủ đất: màng nilon trong giúp đất tích nhiệt tốt hơn màng đen. Lớp phủ rơm rác lại cản nhiệt từ đất bốc lên, làm mặt đất lạnh hơn; với cây ăn trái non, nên cào bớt rơm rác quanh gốc trong những đợt rét đậm.
Không bón dư đạm cuối mùa: FAO và UF/IFAS cùng lưu ý bón đạm muộn làm cây ra lộc non mềm, chứa nhiều nước, dễ bị rét hại.
Che phủ cây khi có dự báo sương muối
Dùng vải phủ, bao tải, chăn cũ, vải bạt; cây nhỏ có thể úp thùng, chậu.
Tấm che phải phủ chạm xuống tận mặt đất để giữ nhiệt từ đất bốc lên; tốt nhất không đè trực tiếp lên lá.
Nilon áp sát lá dễ làm lá bị hại; nếu dùng nilon thì nên làm khung. Ban ngày nắng lên phải mở hoặc thông gió để cây không bị nóng.
Theo FAO, tấm che có thể giúp ấm thêm khoảng 1 đến vài độ C tùy loại; vải phủ nhẹ phủ thẳng lên luống bảo vệ được tới khoảng −2 °C.
Với cây ăn trái mới ghép, có thể quấn thân hoặc vun đất cao quanh gốc để giữ phần mắt ghép.
Biện pháp chủ động: tưới phun, quạt, khói
Tưới phun mưa trên tán: nước đóng băng tỏa nhiệt giữ mô cây gần 0 °C. Nhưng FAO nhấn mạnh phải bật trước khi nhiệt độ xuống ngưỡng gây hại và tưới liên tục cho tới khi băng tan hết, trời ấm trở lại. Dừng sớm hoặc lượng nước không đủ, nhất là khi có gió, có thể làm cây hại nặng hơn là không tưới. Hệ thống tưới gia đình thường không đủ lưu lượng (UF/IFAS).
Tưới phun dưới tán (giữ mặt đất ướt) ít nguy cơ gãy cành do băng hơn, theo FAO đã ghi nhận giúp ấm thêm khoảng 0,5–2 °C.
Quạt gió: chỉ hiệu quả khi có nghịch nhiệt, tức đêm quang, lặng gió; không nên dùng khi gió đã lớn.
Xông khói: FAO khẳng định khói gần như không có tác dụng chống sương muối; khi đốt lò sưởi, cái giúp cây là nhiệt, không phải khói.
Chăm sóc phục hồi sau khi cây bị hại
Đừng vội cắt tỉa. Chờ tới khi cây ra lộc mới, thấy rõ phần nào chết rồi mới cắt. Cạo vỏ thấy xanh là cành còn sống; thâm nâu, đen thì cắt lui về phía phần còn xanh.
Để lại lá, cành bị hại một thời gian để che chắn phần bên trong.
Kiểm tra độ ẩm đất, tưới nếu đất khô để cây hồi nước.
Nếu dự báo còn đợt rét, che lại cho lộc non mới nhú.
Không bón dồn để ép cây ra lộc khi trời còn rét; bón đúng lượng, đúng lúc và chỉ khi cây cần.
Lưu ý
Theo dõi dự báo thời tiết; đêm trời quang, lặng gió sau đợt không khí lạnh là lúc dễ có sương muối.
Không dùng đèn sưởi chung với tưới nước vì nguy cơ điện giật.
Tóm lại
Sương muối hay đến vào đêm quang, lặng gió và đọng nhiều ở chỗ trũng. Bà con nên chọn chỗ trồng cao ráo, giữ đất ẩm, sạch cỏ, không xới đất trước đợt rét, che phủ cây kín xuống tận đất và mở ra khi trời nắng. Tưới phun chỉ làm khi đủ nước tưới liên tục; xông khói gần như vô tác dụng. Cây bị hại thì đừng vội cắt tỉa, chờ lộc mới rồi mới xử lý.
Bà con cần tư vấn thêm cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: FAO – Frost Protection: Fundamentals, Practice and Economics, Tập 1 (Snyder, de Melo-Abreu, 2005); Đại học California, UC IPM (UC ANR) – Freezing and Frost; Đại học Florida, UF/IFAS Extension – Cold Protection of Landscape Plants.
Ảnh minh họa: RobertRSMN, Wikimedia Commons (CC BY 3.0).
Chelate Asia che phủ cây chống rét cho cây cây con cây trồng vụ đông cây ăn trái non kỹ thuật trồng cây phòng sương muối rau màu vụ đông tưới chống sương muối