Ruộng mới sạ trống từng mảng, mạ bị cắn đứt sát gốc, quanh bờ lại có những chùm trứng hồng tươi: đó là dấu hiệu của ốc bươu vàng (Pomacea canaliculata và vài loài Pomacea gần giống). Theo Cơ sở tri thức lúa gạo (Rice Knowledge Bank) của Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế IRRI, nếu bỏ mặc, ốc có thể phá sạch 1 m² lúa chỉ trong một đêm và làm mất hơn 50% năng suất. May là ốc chỉ thật sự nguy hiểm trong một quãng ngắn đầu vụ.
Nhận biết ốc và trứng
Con ốc: vỏ màu nâu bùn, nhiều con có sọc, thịt màu vàng hồng hoặc vàng cam. Ốc lớn cao chừng 3,5–6 cm, to và sáng màu hơn ốc bản địa.
Trứng: từng chùm hạt nhỏ màu hồng tươi, đẻ phía trên mặt nước, bám thân lúa, cỏ, cọc, bờ ruộng. Theo tài liệu Pacific Pests của Đại học Queensland (Úc), mỗi ổ thường khoảng 250 trứng, nở sau khoảng 2 tuần tùy nhiệt độ, ốc con rơi xuống nước.
Dấu vết trên ruộng: khóm lúa mất từng chỗ, lá bị cắt, thân bị cắn đứt ở gốc.
Sức sống dai: ruộng khô, ốc vùi bùn "ngủ" được tới 6 tháng, có nước là bò lên; ốc theo kênh mương, nước lũ lan sang ruộng khác.
Giai đoạn lúa dễ bị hại nhất
Ốc thích ăn mầm và mạ non. IRRI cho biết ốc hại lúa sạ ướt và lúa cấy dưới 30 ngày tuổi; khi cây được 30–40 ngày, thân đủ cứng để chịu được. Lúc cần canh kỹ nhất là khi làm đất, 10 ngày đầu sau cấy và 21 ngày đầu sau sạ ướt.
Ruộng sạ chịu thiệt nặng hơn ruộng cấy rất nhiều. Theo tổng quan của Takashi Wada (Trung tâm Nghiên cứu Nông nghiệp Kyushu Okinawa, Nhật Bản), một con ốc cỡ 24 mm thả ngay sau khi sạ làm hơn 400 hạt không lên được cây, nhưng thả khi mạ đã có khoảng 3,8 lá thì chỉ làm mất chừng 3 cây.
Quản lý tổng hợp: phối hợp nhiều cách
1. Trước khi gieo cấy
Cày bừa, trục kỹ: lưỡi máy nghiền chết nhiều ốc, nhất là ốc lớn; nghiên cứu ở Nhật ghi nhận diệt được khoảng hai phần ba số ốc.
Chắn cửa nước: đặt lưới thép, phên tre hoặc bao lưới ở cửa lấy nước và cửa thoát.
Làm rãnh nhỏ: sau lần trục cuối, kéo một bao tải có vật nặng quanh mép ruộng hoặc cứ cách 10–15 m một đường, tạo rãnh rộng 15–25 cm, sâu khoảng 5 cm. Rãnh giúp thoát nước và là chỗ ốc tụ lại, dễ bắt.
2. Quản lý nước, "vũ khí" rẻ nhất
Theo IRRI, ốc khó di chuyển khi nước sâu dưới 2 cm. Khi lúa dưới 30 ngày, giữ nước dưới 2 cm hoặc để ruộng ráo càng nhiều càng tốt.
Với lúa sạ, thí nghiệm ở Nhật cho thấy rút khô sau sạ 7 ngày chỉ giữ được khoảng 20% số cây so với ruộng không ốc, 10 ngày khoảng 70%, 14 ngày gần 90%, 3 tuần thì gần như không thiệt hại. Tác giả khuyên rút nước 10–20 ngày sau sạ; cái khó là cỏ dễ mọc và mưa lớn làm đọng nước.
3. Cấy mạ khỏe, mạ lớn hơn
Lúa cấy ít bị hại hơn lúa sạ. Nơi nhiều ốc, IRRI khuyên gieo mạ thưa (dưới 100 g giống trên 1 m² mạ) và cấy mạ 25–30 ngày tuổi thay vì mạ non.
Có thể cấy nhiều dảnh mỗi khóm để bớt cảnh mất khóm.
Khâu ngâm ủ, làm mạ, bà con có thể tham khảo Combo Lúa 1 hỗ trợ nảy mầm, ra rễ. Đây là dinh dưỡng giúp mạ khỏe, không phải thuốc trừ ốc.
4. Bắt ốc, diệt trứng
Nhặt ốc vào sáng sớm và chiều mát. Hiệu quả nhất là cả xóm cùng làm một đợt lúc làm đất, gieo cấy, vì ruộng bên còn ốc thì chúng lại sang.
Cắm cọc tre trong ruộng, dọc rãnh cho ốc bò lên đẻ, rồi gom trứng tiêu hủy; rải lá đu đủ, lá khoai mì làm mồi cho ốc tụ lại.
Trứng thì bóp nát, hoặc theo Đại học Florida, gạt ổ trứng rơi xuống nước vì trứng ngập nước sẽ không nở.
Không ăn ốc sống, tái: ốc mang giun phổi chuột, từng gây viêm màng não ở người; ốc bắt được nấu chín kỹ mới dùng.
5. Thiên địch và vịt
Kiến đỏ ăn trứng; vịt ăn ốc nhỏ; nhiều loài chim cũng ăn ốc bươu vàng. Thả vịt lúc làm đất lần cuối hoặc khi lúa đã đủ lớn (IRRI nêu khoảng 30–35 ngày sau cấy).
6. Thuốc trừ ốc: chỉ khi thật cần
IRRI chỉ khuyên dùng thuốc khi các cách trên không đủ, chọn loại ít độc, được phép dùng trên lúa. Chỉ rải ở chỗ trũng và rãnh nơi ốc tụ, không rải tràn cả ruộng, ngay sau cấy hoặc lúc lúa sạ đang mọc, khi lúa dưới 30 ngày tuổi.
Liều lượng, cách dùng, thời gian cách ly theo hướng dẫn trên nhãn. Mang đồ bảo hộ, không xả nước có thuốc ra kênh.
Lưu ý
Ốc bươu vàng thuộc 100 loài xâm lấn nguy hại nhất thế giới (IUCN); đừng mang ốc thả sang nơi khác.
Sau thu hoạch ốc vẫn nằm dưới bùn (ở Nhật, khoảng 80% ốc qua đông nằm trong 6 cm đất mặt); vụ sau cho nước vào là phải canh ruộng sớm.
Tóm lại
Ốc bươu vàng chỉ đáng sợ trong khoảng 30 ngày đầu của cây lúa, nhất là ruộng sạ. Làm đất kỹ, chắn cửa nước, làm rãnh, giữ nước dưới 2 cm, cấy mạ 25–30 ngày tuổi, cả xóm cùng bắt ốc, gom trứng, thả vịt; thuốc chỉ là bước cuối, dùng đúng chỗ, theo nhãn.
Bà con cần tư vấn thêm về dinh dưỡng cho lúa, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: IRRI – Rice Knowledge Bank, Golden apple snail; Đại học Queensland và ACIAR – Pacific Pests, Pathogens & Weeds, Golden apple snail (Fact Sheet 441); Wada T. (2004), JARQ 38(2): 75–80 – Strategies for controlling the apple snail Pomacea canaliculata in Japanese direct-sown paddy fields; Đại học Florida (UF/IFAS) – Applesnails of Florida (EENY-323).
Ảnh minh họa: FlyingBatt, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).