Nhiều nhà vườn trồng mãng cầu ta (na) than phiền: hoa ra nhiều mà đậu trái ít, trái lại méo mó. Nguyên nhân thường nằm ở cách cây ra hoa và thụ phấn. Theo Đại học Florida (UF/IFAS), tỷ lệ đậu trái tự nhiên của na chỉ từ gần 0 đến khoảng 3%. Bài này tổng hợp kỹ thuật từ tài liệu khuyến nông nước ngoài để bà con chăm na đúng cách.

Chọn giống và cây ghép

Na gieo hạt cây con khá đồng đều, nhưng muốn giữ đúng giống tốt nên dùng cây ghép. UF/IFAS cho biết giống cải tiến được ghép áp, ghép nêm hoặc ghép mắt trên gốc na, na lai (atemoya) hoặc bình bát.

  • Chọn cây khỏe, vết ghép liền tốt, không bị bó rễ quấn quanh bầu.

  • Tránh giống trái hay nứt khi gần chín.

Đất và cách trồng

Na ưa nắng và rất sợ úng. Theo UF/IFAS, đất ngập chỉ 7–10 ngày đã có thể làm thối rễ, chết cây. Đất quá giàu đạm làm cây tốt lá nhưng ít trái.

  • Trồng nơi đủ nắng, thoát nước tốt; cách cây khác hoặc nhà cửa khoảng 4,6–6,1 m (UF/IFAS).

  • Đất thấp thì đắp mô cao 0,6–0,9 m rồi trồng trên mô.

  • Đặt bầu ngang hoặc hơi cao hơn mặt đất, lấp đất, nén nhẹ, tưới ngay.

  • Năm đầu nên ngắt bỏ trái để cây dồn sức làm khung tán.

Tỉa cành tạo tán và tỉa để ra hoa

Bà con cần nhớ: na ra hoa trên cành non mới nhú và trên cành 1–2 tuổi. Vì vậy tỉa cành đúng lúc chính là cách "gọi" hoa.

  • Tạo tán: năm sau khi trồng, bấm ngọn cho cây phân cành đều, góc cành rộng; giữ cây cao khoảng 2,4–3,7 m cho dễ chăm (UF/IFAS).

  • Tỉa hằng năm: khi cây bắt đầu nhú mầm, cắt bỏ khoảng 1/3 phần cành mọc năm trước để tán thông thoáng, trái nằm ở tầng thấp.

  • Tỉa kích hoa: tài liệu Queensland (Úc) hướng dẫn cắt cành một năm tuổi hoặc cành không mang trái còn khoảng 30–50 cm, bỏ chừng 5 lá đầu cành; mầm bên dưới bật cành mới và ra hoa sau khoảng 30 ngày.

  • Cành cho trái chỉ giữ 2–3 năm rồi cắt về gần thân, vì càng về sau trái càng nhỏ. Cắt bỏ cành khô, trái khô trước mùa hoa.

Thụ phấn bằng tay – bí quyết đậu trái

Hoa na có cả nhị và nhụy nhưng chín lệch giờ. Theo UF/IFAS, ngày đầu hoa ở giai đoạn cái: từ sáng sớm đến gần trưa nhụy nhận phấn, nhị chưa tung phấn. Ngày thứ hai hoa chuyển sang giai đoạn đực, tung phấn thì nhụy đã hết nhận. Vì vậy vườn ít bọ cánh cứng nhỏ (côn trùng thụ phấn chính) thì đậu trái kém.

  • Lấy phấn: chiều hôm trước hái hoa đã nở gần hết, bao phấn hơi tách ra, trải trên giấy để phấn rơi ra.

  • Thụ phấn: sáng hôm sau dùng cọ mềm, khô quét phấn qua khe cánh hoa vừa hé vào nhụy hoa giai đoạn cái, từ lúc mặt trời mọc đến khoảng 11 giờ. Có thể trộn phấn với bột talc cho dễ quét.

  • Theo Queensland, 20–30 hoa lấy phấn đủ cho chừng 50–60 hoa; làm khoảng 7 ngày một lần trong mùa hoa, dùng phấn mới mỗi ngày.

UF/IFAS ghi nhận thụ phấn tay có thể nâng tỷ lệ đậu trái lên gần 100%, trái tròn đều hơn. Sau khi đậu, giai đoạn quả non bà con có thể tham khảo Combo nuôi quả na.

Tưới nước

  • Giữ ẩm đều từ lúc ra hoa đến thu hoạch. Độ ẩm không khí dưới 70% lúc ra hoa có thể làm giảm đậu trái (UF/IFAS); tưới phun dưới tán chiều muộn giúp hôm sau đậu tốt hơn (Queensland).

  • Cây rụng lá nghỉ thì giảm tưới, không để nước đọng gốc.

Bón phân

  • Ba năm đầu nuôi khung tán: UF/IFAS khuyên bón phân NPK hỗn hợp cách 6–8 tuần một lần trong mùa sinh trưởng.

  • Từ năm thứ tư giảm đạm, tập trung cho ra hoa, nuôi trái.

  • Phun vi lượng (kẽm, mangan, bo…) qua lá 2–4 lần mỗi năm. Liều pha theo hướng dẫn trên bao bì.

Sâu bệnh chính

  • Rệp sáp: bám cuống và mặt khuất của trái, tiết mật gây bồ hóng; kiến "chăn" rệp nên cần chặn kiến leo cây. Tài liệu IPM Ấn Độ (NIPHM) khuyên tiêu hủy cành, trái bị rệp và có thể thả bọ rùa ăn rệp khoảng 10 con mỗi cây.

  • Ruồi đục trái: nhặt, tiêu hủy trái rụng; treo bẫy methyl eugenol khoảng 10 bẫy mỗi mẫu Anh, tức khoảng 0,4 ha (NIPHM). Bao trái bằng túi giấy giúp chặn côn trùng đẻ trứng.

  • Thán thư (nấm Colletotrichum gloeosporioides): đốm hoại tử 2–10 mm từ đít trái lan ra, mạnh khi mưa gió; trái già bỏ sót là nguồn lây. Tỉa cành khô, dọn trái bệnh, giữ tán thông thoáng; nếu dùng thuốc thì chọn thuốc đăng ký và pha theo hướng dẫn trên bao bì.

Thu hoạch đúng độ chín

Trái hái non sẽ không chín, bị thâm và thối. Dấu hiệu đủ già theo UF/IFAS và Queensland:

  • Vỏ chuyển từ xanh đậm sang xanh nhạt hoặc xanh vàng.

  • Rãnh giữa các mắt nở rộng, sáng màu; mắt căng tròn.

  • Hái khi trái còn cứng, để nhiệt độ phòng vài ngày sẽ mềm; trái chín chỉ giữ được 2–4 ngày.

Lưu ý

  • Không trồng nơi trũng, không bón thừa đạm.

  • Dọn sạch trái rụng, trái khô để cắt nguồn ruồi và nấm.

  • Số liệu trong bài là mức tham khảo từ tài liệu nước ngoài, cần điều chỉnh theo vườn nhà.

Tóm lại

Muốn na trái đẹp, bà con chọn cây ghép tốt trên đất thoát nước, tỉa cành đúng lúc để cây ra hoa trên cành mới, và thụ phấn tay buổi sáng. Kèm theo là tưới đều mùa hoa, bón phân cân đối, giữ vườn sạch để hạn chế rệp sáp, ruồi đục trái, thán thư.

Bà con cần tư vấn thêm cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo

  • UF/IFAS Extension (Mỹ) – Sugar Apple Growing in the Florida Home Landscape.

  • Department of Primary Industries Queensland (Úc) – Custard Apple Information Kit.

  • NIPHM (Ấn Độ) – AESA Based IPM Package for Custard Apple.

  • University of Hawaii CTAHR – Crop Knowledge Master: Annona.

Ảnh minh họa: Shanmugamp7, Wikimedia Commons (CC BY-SA 3.0).