Cuối năm, điều ra đọt, trổ bông cũng là lúc bọ xít muỗi (Helopeltis spp.) kéo tới chích đọt non, chùm hoa, trái non. Theo bài tổng quan của Viện Nghiên cứu Điều Ấn Độ (ICAR-DCR), dịch nặng có thể làm mất 40–50% năng suất hạt. Loài này còn hại ca cao, chè, ổi, xoài. Bài này giúp bà con nhận mặt, biết lúc nào phải canh và quản lý cho đỡ tốn thuốc.
Nhận biết bọ xít muỗi
Con trưởng thành: thân mảnh, chân dài, dài khoảng 7–10 mm; râu gần gấp đôi thân. Dấu hiệu chắc nhất là cái gai nhô thẳng trên lưng, đầu gai có núm tròn như dùi trống. Màu thay đổi (đỏ, nâu, nâu đen tùy loài, tùy con), nên đừng chỉ dựa vào màu.
Con non: chưa có cánh, chân và râu dài, màu vàng nhạt đến đỏ nâu, qua 5 lần lột xác; con non lớn thường cũng đã có cái gai có núm.
Trứng: cắm vào mô non — đọt, cuống chùm hoa, trái non — chỉ chừa hai sợi lông nhỏ ló ra nên rất khó thấy. Trên điều, trứng nở sau khoảng 7–8 ngày, con non chừng 12–13 ngày thì thành con trưởng thành.
Vết chích trên cây điều
Cả con non lẫn con trưởng thành đều chích hút. Nước bọt của chúng làm chết mô: khoảng một phút sau đã thấy chấm úng nước, rồi chấm chuyển thâm đen, khô lại.
Đọt non: vết dài trên cuống đọt, có khi rỉ nhựa; vết liền nhau làm đọt khô cháy. Nấm theo vết chích vào làm cành chết ngược, sau đó mọc nhiều chồi nách thành chùm như chổi.
Lá: vết góc cạnh dọc gân, lá méo mó, có khi rụng.
Chùm hoa: cuống chùm đầy chấm đen, chùm hoa khô cháy, không đậu trái.
Trái: trái non teo, rụng; trái lớn hơn nổi vết sần như ghẻ; trái giả và hạt có đốm nâu lõm.
Một con non có thể làm cháy một đọt hay một chùm hoa chỉ trong 3–4 ngày, mỗi con làm hỏng 3–4 đọt hoặc chùm. Hại nặng, cả vườn trông như bị lửa táp.
Lúc nào bọ phá mạnh
Ở Ấn Độ, mật số tăng khi điều ra lộc sau mùa mưa (tháng 10–11), đạt đỉnh lúc hoa nở rộ, đậu trái (tháng 1–2), rồi giảm hẳn khi mùa mưa tới vì cây lớn hết đọt non.
Tài liệu ở Đông Phi ghi bọ tăng khi cây ra đọt (sau mưa hoặc sau tưới) và tới rất đột ngột.
Cây điều non ra đọt liên tục nên có thể bị hại quanh năm.
Nói gọn: ra đọt – ra hoa – đậu trái là ba lúc phải canh kỹ nhất.
Cách theo dõi
Thăm vườn đều, đi nhiều cây rải khắp vườn, xem đọt non, cuống chùm hoa, trái non tìm chấm đen mới và con bọ. Sáng sớm, chiều mát bọ hoạt động nhiều, dễ bắt gặp.
Bọ hay tụ thành từng "ổ"; đánh dấu cây bị trước để canh.
Nghiên cứu trên điều ở Bắc Úc thấy đợt đọt trước ra hoa là lúc nên theo dõi và xử lý nhất, và đề xuất ngưỡng xử lý khi mức hại khoảng 6–10%: năng suất vẫn đạt trên 73% so với giữ hại ở 1–5%, mà bớt được một phần ba số lần phun.
Thiên địch, nhất là kiến vàng
Kiến vàng (Oecophylla smaragdina, loài kiến kết lá làm tổ trên cây) là đồng minh đáng giá nhất. Ở Bắc Úc, cây điều có đàn kiến vàng ổn định chỉ bị hại nhẹ, không vượt ngưỡng 6–10%, trong khi cây không có kiến bị hại nặng. Ở Ấn Độ, cây có kiến cư trú cũng có mật số bọ thấp hẳn.
Ngoài ra còn nhện nhảy, nhện linh miêu, bọ xít bắt mồi, ong ký sinh trứng, chuồn chuồn cỏ. Muốn giữ chúng thì hạn chế thuốc trừ sâu phổ rộng, không phun theo lịch khi chưa thấy bọ.
Biện pháp canh tác
Không trồng xen điều với cây cũng là ký chủ của bọ như chè, bông, khoai lang, ổi, xoài.
Cỏ lào cũng là ký chủ được ghi nhận, nên dọn bớt quanh vườn.
Vườn ca cao: tránh dùng keo dậu che bóng ở vùng hay có bọ, vì keo dậu cũng là ký chủ.
Hiện chưa có giống điều kháng bọ xít muỗi, nên theo dõi vẫn là việc chính.
Khi nào mới dùng thuốc
Chỉ phun khi mức hại tới ngưỡng, canh trùng lúc ra đọt, trổ chùm hoa và sau đậu trái, phun sáng sớm hoặc chiều mát.
Phun tập trung vào các "ổ" bọ thay vì phun tràn cả vườn; tránh phun lên cây có tổ kiến vàng.
Thuốc thường không diệt được trứng nằm trong mô, vài ngày sau nhớ kiểm tra lứa con mới nở.
Chỉ dùng thuốc được phép sử dụng cho bọ xít muỗi trên điều, đúng liều trên nhãn, đúng thời gian cách ly; nhiều hoạt chất cũ nay đã bị cấm, hạt điều xuất khẩu lại bị kiểm tra dư lượng. Chế phẩm neem thử ở Ấn Độ cho hiệu quả thấp.
Lưu ý
Chấm đen trên đọt, chùm hoa chưa chắc do bọ xít muỗi; bà con nên tìm thấy con bọ hoặc vết chích mới rồi hãy kết luận và xử lý.
Tóm lại
Bọ xít muỗi phá mạnh nhất lúc điều ra đọt, ra hoa, đậu trái. Nhận mặt bằng cái gai có núm trên lưng và chấm đen trên đọt, chùm hoa, trái non. Thăm vườn đều, giữ kiến vàng, dọn cây ký chủ, chỉ dùng thuốc khi thật cần, đúng lúc, đúng chỗ.
Bà con cần tư vấn thêm về dinh dưỡng cho cây điều mùa ra hoa, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Saroj, Bhat và Srikumar (2016), Indian Journal of Agricultural Sciences 86(2) – "Tea mosquito bug (Helopeltis spp.) – A devastating pest of cashew plantations in India: A review" (ICAR-Viện Nghiên cứu Điều); Peng, Christian và Gibb (1997), International Journal of Pest Management 43 – ngưỡng xử lý bọ xít muỗi và hiệu quả của kiến vàng trên điều ở Bắc Úc; Pacific Pests & Pathogens (Đại học Queensland, ACIAR) – "Cocoa mirids"; Infonet-Biovision (Biovision, icipe) – "Helopeltis bugs" trên cây điều; Shankara Murthy và cộng sự (2023), Indian Journal of Entomology 85(2) – bọ xít muỗi trên cây neem.
Ảnh minh họa: Rison Thumboor, Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).