Bà con trồng hành, ớt, dưa, cà hay vườn xoài, nhãn, cây có múi chắc đã gặp cảnh này: lá bạc đi như bị rắc phấn, trái non có vệt sẹo xám, đọt xoăn lại mà soi mãi chẳng thấy con gì to. Thủ phạm hay gặp là bọ trĩ (thrips), con côn trùng chỉ dài chừng 1–2 mm. Nhỏ nên khi thấy triệu chứng thì chúng thường đã đông. Bài này tổng hợp từ tài liệu khuyến nông của các đại học nước ngoài để bà con biết cách nhận ra, đếm và xử lý bọ trĩ đúng lúc.

Vì sao bọ trĩ khó trị?

Theo Đại học Florida (UF/IFAS), trong khoảng 5.500 loài bọ trĩ đã được mô tả, chỉ chừng 1% gây hại đáng kể. Nhưng số đó phá được nhiều thứ: thân bé xíu, hay chui vào kẽ nứt và nếp lá, sinh sản nhanh, và đẻ trứng ngay trong mô lá, hoa, trái nên thuốc phun bên ngoài khó chạm tới trứng.

Chúng hại theo hai đường. Trực tiếp: cạo và hút dịch ở bề mặt mô cây. Gián tiếp: một số loài, như bọ trĩ hoa miền tây, truyền các virus nhóm tospovirus, trong đó có virus héo đốm cà chua. Cây đã nhiễm virus thì diệt bọ trĩ cũng không chữa được cây bệnh, nên phải giữ mật độ thấp từ sớm.

Nhận biết: nhìn triệu chứng và gõ thử

UF/IFAS liệt kê các dấu hiệu thường gặp:

  • Lá bạc hoặc sạm, có chấm li ti; trái cũng lấm tấm.

  • Cánh hoa bị sẹo, mau tàn.

  • Lá và đọt non cong queo, méo mó, cây còi cọc.

  • Chấm nâu đen nhỏ trên lá, trái: đó là phân bọ trĩ.

  • Trái có vết xám đến đen, đôi khi thành vòng sẹo quanh đầu trái, trái sần hoặc biến dạng.

Trên hành tỏi, UC IPM (Đại học California) cho biết bọ trĩ hành dài khoảng 1,3 mm, vàng nhạt đến nâu nhạt, ăn ở nếp gấp của lá và phần lá trong gần củ. Lúc củ bắt đầu phình là lúc bị hại nặng nhất.

Muốn chắc, bà con làm cách khuyến nông Mỹ vẫn khuyên: để tờ giấy trắng dưới hoa hoặc ngọn non rồi gõ nhẹ. Bọ trĩ rơi xuống hiện lên như những vạch nhỏ màu vàng, nâu, đang bò.

Theo dõi: đếm trước, phun sau

Cốt lõi của quản lý dịch hại tổng hợp (IPM) là đừng phun theo thói quen, hãy phun theo số đếm. Chương trình của UF/IFAS nói rõ không khuyến cáo phun ngay khi mới thấy vài con; ngưỡng phun thay đổi theo loại cây, nguồn bọ trĩ, lịch sử virus và môi trường.

  • Bẫy dính màu: treo bẫy xanh hoặc vàng rải rác, ngay trên ngọn cây (khoảng 2,5–5 cm theo Đại học Connecticut). Bẫy xanh thu hút bọ trĩ mạnh hơn nên hợp để phát hiện sớm khi mật độ còn thấp. Bẫy chỉ dính con trưởng thành, không bắt được con non, nên chỉ cho biết bọ trĩ đang bay vào nhiều hay ít.

  • Đếm trực tiếp: lấy mẫu nhiều điểm trong vườn, đừng chỉ nhìn một góc. UC IPM hướng dẫn với hành tỏi: ít nhất 5 cây ở mỗi một trong 4 khu vực, tức tối thiểu 20 cây, nhớ xem cả lá trong sát củ.

Về ngưỡng, số liệu nước ngoài khác nhau tùy cây và vùng. Riêng hành củ, UC IPM nêu ngưỡng hành động khoảng 30 con mỗi cây giữa vụ (thấp hơn với cây nhỏ, cao hơn với cây lớn) và nói rõ chưa có ngưỡng kinh tế chính thức. Bà con đừng áp số này sang ớt, dưa hay cây ăn trái; hãy hỏi cán bộ bảo vệ thực vật địa phương về ngưỡng cho cây của mình.

Quản lý tổng hợp: nhiều việc nhỏ cộng lại

Giữ vườn sạch

Dọn cỏ dại, tàn dư cây cũ, hoa rụng; cỏ dại là chỗ bọ trĩ trú rồi quay lại cây. UC IPM còn khuyên tránh trồng hành sát ruộng ngũ cốc hoặc cỏ linh lăng vì bọ trĩ từ đó dễ bay sang.

Giữ thiên địch

Nhện bắt mồi, bọ xít nhỏ ăn thịt, ấu trùng cánh lưới đều ăn bọ trĩ. UC IPM cảnh báo thuốc phổ rộng, nhất là pyrethroid, giết cả thiên địch. Nấm Beauveria bassiana được UF/IFAS xếp vào biện pháp sinh học, và phải dùng sớm, trước khi bọ trĩ lên chồi, hoa.

Dùng thuốc khi thật cần và phải luân phiên

Bọ trĩ trốn ở cỏ dại, nếp lá, đẻ trứng trong mô và rất dễ kháng thuốc. Khi đã đến ngưỡng, các tài liệu dặn:

  • Đổi nhóm cơ chế tác động thường xuyên; UC IPM nêu mỗi nhóm tối đa hai lần liên tiếp rồi đổi.

  • UF/IFAS: nếu phải xử lý thì làm ba lần cách nhau 5–7 ngày để cắt một thế hệ, thay vì phun theo lịch hằng tuần.

  • Phun phủ kín nách lá, nếp lá, ngọn non.

  • Chỉ dùng thuốc có đăng ký đúng cây ở nước mình, đọc kỹ nhãn về liều và thời gian cách ly.

Sau khi bị hại: nuôi cây hồi phục

Cây bị cạo lá cần được chăm cho ra đọt, ra rễ khỏe lại: tưới đủ ẩm, bón cân đối, tránh thừa đạm làm đọt non mềm vì bọ trĩ rất mê đọt non. Khi cây bị stress nặng, bà con có thể tham khảo bộ nguyên liệu hỗ trợ phục hồi sau stress, pha theo hướng dẫn trên bao bì. Đây chỉ là hỗ trợ dinh dưỡng, không thay cho việc kiểm soát bọ trĩ.

Lưu ý

  • Đeo đồ bảo hộ khi phun và tuân thủ thời gian cách ly trước thu hoạch.

Tóm lại

Bọ trĩ nhỏ mà khó trị vì trốn kỹ, đẻ trong mô cây và dễ kháng thuốc. Cách bền nhất là gõ thử và treo bẫy để đếm, giữ vườn sạch, bảo vệ thiên địch, chỉ dùng thuốc khi đến ngưỡng và nhớ luân phiên nhóm thuốc.

Bà con cần tư vấn thêm về chăm sóc, phục hồi cây sau sâu hại, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Đại học Florida (UF/IFAS), "Thrips Management Program for Horticultural Crops" (ENY-987/IN1145); UC IPM, Đại học California, "Onion and Garlic Pest Management Guidelines: Thrips"; Đại học Connecticut (UConn IPM), tài liệu về bẫy dính màu.

Ảnh minh họa: Jochen Kreiselmaier (DLR Rheinpfalz), Wikimedia Commons (CC BY-SA 4.0).