Đọt dừa vừa xòe đã thấy lá bị cắt thành những khe hình chữ V như răng cưa, gốc bẹ non có lỗ tròn đùn mùn sợi? Thủ phạm thường là bọ cánh cứng sừng, bà con hay gọi là kiến vương hoặc bọ hung sừng (Oryctes rhinoceros) – một trong những sâu hại chính của dừa theo Viện Nghiên cứu Cây trồng Đồn điền Trung ương Ấn Độ (ICAR-CPCRI). Con bọ phá trên ngọn, nhưng nó sinh ra từ đống phân, thân dừa mục ngay trong vườn, nên muốn giữ dừa phải đánh vào nơi sinh sản.

Nhận diện kiến vương

  • Con trưởng thành: đen bóng, dài khoảng 4 cm, trên đầu có sừng cong, sừng con đực thường dài hơn con cái. Bọ hoạt động ban đêm, bay khỏe, bị ánh đèn thu hút.

  • Sâu non: con sùng trắng kem, đầu nâu, nằm cong hình chữ C, dài tới khoảng 10 cm; chỉ ăn chất hữu cơ mục, không phá dừa.

Dấu hiệu trên cây dừa

Ban đêm, bọ bay lên ngọn, đục qua bẹ lá non vào phần đọt mềm để hút nhựa. Các dấu hiệu thường gặp:

  • Lá cắt hình chữ V hoặc hình nêm: lá non bị cắn ngang khi còn cuộn trong đọt, xòe ra mới lộ vết – dấu hiệu đặc trưng nhất.

  • Lỗ đục ở gốc bẹ kèm mùn sợi; bọ nhiều thì một cây có vài lỗ.

  • Hại hoa, trái: bọ đục cả mo hoa làm hoa chết, trái non rụng sớm.

  • Dừa tơ: theo Cơ quan Dừa Philippines (PCA), bọ đục trúng đỉnh sinh trưởng có thể làm chết cây.

Vết đục còn mở đường cho đuông đỏ – loại sâu đục thân nguy hiểm hơn nhiều. ICAR-CPCRI ước tính kiến vương làm giảm trung bình khoảng 10% sản lượng trái.

Vòng đời và nơi sinh sản

Bọ cái đẻ trứng sâu khoảng 5–15 cm trong chất hữu cơ ẩm đang mục. Theo bộ tài liệu Pacific Pests (Đại học Queensland, Úc), trứng nở sau 8–12 ngày, sâu non sống 80–200 ngày tùy thức ăn, nhộng thêm 25–40 ngày. Sở Nông nghiệp bang Hawaii (Mỹ) cho biết con cái sống tới 9 tháng và đẻ 50–100 trứng. Nơi bọ thích đẻ:

  • Thân dừa chết còn đứng nhưng đã mục, thân dừa đổ nằm ngoài vườn, gốc cây đốn để lại.

  • Đống phân chuồng, phân ủ, mùn cưa, rác hữu cơ, mụn xơ dừa, đống bẹ lá, thân chuối mục.

Vệ sinh vườn – việc làm trước tiên

  • Thân, gốc dừa chết: chẻ ra, phơi khô rồi đốt hoặc tận dụng. PCA khuyên thu gom bẹ, lá, thân để không chất thành đống; chất hữu cơ đã hoai thì rải mỏng ra đất làm phân.

  • Đống phân, mùn cưa: đảo thường xuyên và nhặt bỏ sâu non.

  • Trồng cây phủ đất họ đậu như đậu kudzu nhiệt đới (Pueraria phaseoloides) phủ kín những thân, gốc khó dọn.

  • Kiểm tra định kỳ mọi chỗ có thể đẻ, gặp sâu non, nhộng hay bọ đều bắt hết.

Móc bọ và phủ lưới

  • Móc bọ: luồn sợi dây thép uốn móc ở đầu vào lỗ đục để lôi bọ ra rồi diệt; ICAR-CPCRI khuyên làm vào cao điểm bọ hại.

  • Phủ lưới: theo cách của Đại học Guam, phủ lưới bén lên đống bẹ lá, chất hữu cơ; bọ chui ra chui vào sẽ mắc lưới.

Bẫy pheromone

Con đực tiết ra chất dẫn dụ tập hợp ethyl 4-methyloctanoate để gọi bọ khác tới; chất này đã được tổng hợp làm mồi bẫy. Bẫy thường là xô nhựa có nắp lưới hoặc tấm chắn, treo cao khoảng 2 m (Pacific Pests). Thí nghiệm của PCA cho thấy bẫy có thêm khúc gỗ dừa cũ bắt được nhiều bọ hơn hẳn bẫy chỉ có pheromone. Bẫy cần được kiểm tra, thay mồi định kỳ theo hướng dẫn của nơi cung cấp.

Bẫy giúp theo dõi và bắt bớt bọ, nhưng không thay được việc dọn nơi đẻ. Ngưỡng tham khảo của Pacific Pests: nên ra tay khi có khoảng 3–5 bọ/ha ở vườn trồng dưới 2 năm, và 15–20 bọ/ha với vườn lớn hơn.

Thiên địch: nấm xanh và virus Oryctes

Nấm xanh Metarhizium anisopliae ký sinh sâu non, làm sâu chết cứng và phủ mốc xanh; ICAR-CPCRI ghi nhận nấm diệt nhiều sâu non vào mùa mưa, khi trời mát và ẩm. Bà con có thể rắc chế phẩm nấm vào đống phân, mùn cưa, hoặc làm “bẫy ổ đẻ”: khúc thân dừa chứa phân gà, mùn cưa, xơ dừa mục trộn nấm; bọ đến đẻ, sâu non nở ra nhiễm nấm mà chết. Lượng nấm dùng theo hướng dẫn trên bao bì chế phẩm.

Virus Oryctes (OrNV) có nguồn gốc từ Malaysia, được thả ở Fiji, Samoa, Tonga từ cuối thập niên 1960: người ta nhúng bọ trưởng thành vào dịch nghiền từ sâu non nhiễm bệnh rồi thả ra để bọ lây cho bọ khác và sâu non ở nơi đẻ. Theo ICAR-CPCRI, bọ nhiễm virus giảm khoảng 40% tuổi thọ, con cái giảm 95–100% khả năng đẻ. Virus do cơ quan chuyên môn nhân nuôi; một dòng bọ ở Guam bị nghi là chịu được virus.

Lưu ý

  • Phun thuốc cho dừa cao thường không kinh tế (Pacific Pests); nếu cần cho dừa tơ, chỉ dùng thuốc được phép trên dừa, đúng nhãn và đúng thời gian cách ly.

  • Làm đồng loạt cả xóm, vì bọ có thể bay xa hơn 1,5 km từ nơi đẻ.

  • Sau khi móc bọ, theo dõi kỹ cây vì vết đục dễ bị đuông đỏ tấn công.

Tóm lại

Kiến vương phá trên ngọn nhưng sinh ra trong đống phân và thân dừa mục. Dọn nơi đẻ, móc bọ khi thấy lá cắt chữ V, đặt bẫy pheromone và dùng nấm xanh ở nơi đẻ – làm đều tay, cùng cả xóm thì vườn dừa mới yên.

Bà con cần tư vấn thêm về chăm sóc vườn dừa, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.

Tài liệu tham khảo: Pacific Pests, Pathogens & Weeds (Đại học Queensland, ACIAR) – “Coconut rhinoceros beetle – Oryctes (108)”; ICAR-CPCRI (Ấn Độ) – Extension Folder No. 12 “Rhinoceros Beetle”; Philippine Coconut Authority – Coconut Technology Guide “Integrated management of Rhinoceros beetle”; Hawaii Department of Agriculture – New Pest Advisory No. 14-01 “Coconut Rhinoceros Beetle” (2014); Alfiler A.R.R. – CORD 15(2), 1999.

Ảnh minh họa: Aubrey Moore, Wikimedia Commons (CC BY 4.0).