Có những ruộng lúa mới cấy được vài tuần, đứng xa đã thấy lác đác vài cây cao vọt hẳn lên, thân mảnh, lá xanh nhạt ngả vàng. Thật ra đó thường là dấu hiệu của bệnh lúa von, tên quốc tế là bakanae (tiếng Nhật nghĩa là "mạ ngốc"). Bệnh này lây chủ yếu qua hạt giống, nên muốn phòng thì phải lo từ khâu chọn giống và ngâm ủ, chứ đợi thấy cây cao vọt mới tính thì đã muộn.
Bệnh lúa von do đâu?
Thủ phạm là một loại nấm thuộc nhóm Fusarium (Fusarium fujikuroi). Điều đặc biệt là nấm này tiết ra chất gibberellin — đúng loại chất kích thích vươn dài mà người ta vẫn dùng trong nông nghiệp. Cây lúa bị nấm "bơm" gibberellin liên tục nên thân lóng vươn dài bất thường, cây yếu, đứng không vững. Một số cây bệnh lại còi cọc, thấp lùn.
Theo tài liệu của Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI) và chương trình quản lý dịch hại của Đại học California (UC IPM), nguồn bệnh chính nằm trên và trong hạt giống. Ngoài ra nấm còn tồn tại trong rơm rạ, gốc rạ của cây bệnh và trong đất. Khi cây bệnh trổ bông, bào tử nấm bay theo gió, theo nước, bám vào hoa của cây khỏe xung quanh, làm hạt mới bị nhiễm. Lúc tuốt lúa, bụi bào tử từ cây bệnh cũng dính sang hạt lành. Lấy lúa ruộng đó làm giống thì vụ sau bệnh lại theo hạt xuống ruộng.
Nhận biết bệnh lúa von qua từng giai đoạn
Giai đoạn mạ
Cây mạ cao hơn hẳn các cây xung quanh, thân và lá mảnh, màu xanh nhạt hoặc vàng nhạt.
Hạt bị nhiễm nặng có thể không nảy mầm, hoặc mạ chết sớm, làm ruộng mạ thưa chỗ.
Giai đoạn đẻ nhánh – làm đòng
Cây bệnh cao vống, ít nhánh, lá vàng dần từ dưới lên rồi khô.
Ở các đốt thân phía dưới mọc ra rễ phụ — dấu hiệu rất đặc trưng, bà con nhổ thử cây lên là thấy.
Khi trời ẩm, quanh gốc và các đốt dưới có thể thấy lớp nấm màu trắng hoặc hồng nhạt.
Giai đoạn trổ bông
Phần lớn cây bệnh chết trước khi trổ. Cây nào sống được thì bông nhỏ, hạt lép hoặc lửng.
Bà con lưu ý phân biệt: cây cao do bón thừa đạm thường cao đều cả mảng, lá xanh đậm; còn cây lúa von thì cao lẻ tẻ từng khóm, lá nhạt màu, có rễ phụ ở đốt.
Điều kiện làm bệnh nặng thêm
Dùng lại giống từ ruộng đã có bệnh — nguyên nhân phổ biến nhất.
Thời tiết nóng lúc gieo mạ và đầu vụ; các tài liệu nước ngoài ghi nhận nhiệt độ cao thuận lợi cho bệnh phát triển.
Bón thừa đạm, nhất là bón nhiều đạm sớm, làm bệnh nặng hơn.
Để rơm rạ cây bệnh lại trên ruộng hoặc cạnh ruộng mạ.
Cách phòng bệnh lúa von từ hạt giống
1. Chọn giống sạch
Ưu tiên giống xác nhận, có nguồn gốc rõ ràng. Không lấy lúa thịt ở ruộng từng có cây lúa von để làm giống vụ sau, dù nhìn hạt vẫn đẹp. IRRI khuyến cáo dùng hạt giống sạch là biện pháp quan trọng hàng đầu.
2. Loại hạt lép, hạt nhẹ bằng nước muối
Hạt bị nấm thường nhẹ hơn hạt chắc. IRRI hướng dẫn dùng nước muối để tách hạt nhẹ: đổ giống vào nước muối, khuấy đều, vớt bỏ hạt nổi, sau đó rửa sạch lại bằng nước thường rồi mới ngâm ủ. Cách này rẻ, giảm được một phần nguồn bệnh nhưng không loại hết nấm.
3. Xử lý hạt giống trước khi ngâm ủ
Các tài liệu nước ngoài đều ghi nhận xử lý hạt bằng thuốc trừ nấm phù hợp giúp giảm bệnh rõ rệt. Bà con chỉ dùng thuốc có đăng ký cho lúa, đúng đối tượng nấm Fusarium, pha và ngâm theo hướng dẫn trên nhãn. Một số nghiên cứu có thử ngâm hạt bằng nước nóng, nhưng nhiệt độ và thời gian phải rất chính xác, sai một chút là hỏng mầm, nên không khuyến khích tự làm tại nhà khi chưa có hướng dẫn cụ thể.
Xử lý khi ruộng đã có cây bệnh
Nhổ bỏ cây bệnh càng sớm càng tốt, nhất là trước khi trổ bông. Cho vào bao, mang ra khỏi ruộng tiêu hủy, đừng vứt xuống mương vì nước sẽ mang nấm đi xa.
Bón phân cân đối, không bón thừa đạm; chia nhỏ lượng đạm theo giai đoạn.
Thuốc phun lên cây khi bệnh đã biểu hiện thường hiệu quả kém, vì nấm nằm trong mô cây. Biện pháp chính vẫn là giống sạch và vệ sinh đồng ruộng.
Sau thu hoạch, xử lý rơm rạ, gốc rạ của ruộng bệnh; không giữ lúa ruộng đó làm giống.
Nền dinh dưỡng cân đối giúp cây lúa cứng cáp hơn trước sâu bệnh nói chung. Ngoài đạm – lân – kali, bà con có thể bổ sung silic, kali theo giai đoạn, ví dụ bộ Combo Cứng cây lúa, liều lượng theo hướng dẫn trên bao bì. Dinh dưỡng chỉ giúp cây khỏe, không thay được việc dùng giống sạch.
Lưu ý
Đừng tưởng cây cao vọt là cây tốt. Cây lúa von gần như không cho hạt, lại là nguồn lây cho cả ruộng.
Đeo khẩu trang, găng tay khi xử lý hạt giống bằng thuốc; hạt đã xử lý thuốc tuyệt đối không dùng làm thức ăn cho người và gia súc.
Tóm lại
Bệnh lúa von đi theo hạt giống là chính. Chọn giống sạch, tách hạt nhẹ bằng nước muối, xử lý hạt bằng thuốc đúng nhãn, nhổ bỏ sớm cây cao vống và không bón thừa đạm — làm đủ mấy việc này thì bệnh giảm hẳn từ vụ sau.
Bà con cần tư vấn thêm về dinh dưỡng cho lúa, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: Viện Nghiên cứu Lúa Quốc tế (IRRI) – Rice Knowledge Bank, mục Bakanae; Đại học California, Chương trình IPM – UC IPM Pest Management Guidelines: Rice, mục Bakanae; Gupta A.K. và cộng sự (2015), "Bakanae of rice – an emerging disease in Asia", The Journal of Animal & Plant Sciences; CABI – Plantwise Knowledge Bank, Bakanae disease of rice.
Ảnh minh họa: JIRCAS Library, Wikimedia Commons (CC BY 2.0).