Lá cam, chanh, bưởi lấm tấm nốt sần màu nâu, trái non nổi vảy như ghẻ, thường là bệnh loét (ghẻ loét) do vi khuẩn Xanthomonas citri subsp. citri. Vi khuẩn ẩn trong vết bệnh và bùng lại mỗi mùa mưa, nên bà con cần phối hợp nhiều biện pháp cùng lúc.
Nhận biết bệnh loét trên cây có múi
Bệnh tấn công lá, cành non và trái. Theo tài liệu của bang New South Wales và Queensland (Úc), triệu chứng như sau:
Ban đầu là chấm vàng cỡ đầu kim, sau thành nốt nhô lên, xốp, từ trắng ngà chuyển nâu.
Nốt bệnh nổi gồ ở cả hai mặt lá, thấy rõ hơn ở mặt dưới. Quanh nốt có viền úng nước, bóng dầu, ngoài cùng là quầng vàng.
Vết cũ khô cứng như bần, giữa lõm như miệng núi lửa, lớn dần tới khoảng 5–10 mm sau vài tháng.
Vết thường tụ ở mép lá, chóp lá (chỗ đọng nước) hoặc chạy dọc theo đường đục của sâu vẽ bùa.
Trên trái: vảy tròn sần sùi hoặc lõm, trái mất giá, dễ rụng sớm. Trên cành: vết loét, vỏ đổi màu, nặng thì khô cành.
Vì sao bệnh lây nhanh?
Mưa kèm gió là "xe chở" vi khuẩn
Trời ướt, vi khuẩn ứa ra từ vết bệnh, theo nước mưa văng sang lá, trái bên cạnh. Theo Hướng dẫn sản xuất cây có múi Florida (UF/IFAS), gió mạnh trên khoảng 18–20 dặm/giờ (khoảng 30 km/giờ) ép giọt nước có vi khuẩn chui vào khí khổng và vết thương. Khi có bão, vi khuẩn có thể bay xa tới 100 m (Queensland). Tưới phun mưa trên tán cũng làm bệnh lan.
Vết thương và sâu vẽ bùa
Gai cào, cành cọ xát đều mở cửa cho vi khuẩn. Đáng ngại nhất là sâu vẽ bùa: bản thân sâu không mang vi khuẩn, nhưng đường đục của nó làm lá rất dễ nhiễm trong thời gian dài và làm lượng vi khuẩn trong vườn tăng mạnh (UF/IFAS).
Giai đoạn cây dễ nhiễm nhất
Lộc non: lá và cành bị nhiễm chủ yếu trong khoảng 6 tuần đầu sau khi ra đọt; lá già cứng lại thì khó nhiễm hơn, trừ khi gặp mưa bão lớn.
Trái non: UF/IFAS ghi nhận trái cam, quýt dễ nhiễm trong khoảng 60–90 ngày sau rụng cánh hoa, bưởi chùm (grapefruit) tới khoảng 120 ngày.
Vi khuẩn sống được tới 10 tháng trong vết bệnh trên cây và tồn tại lâu trong vỏ cành, xác lá; mưa đầu mùa sẽ làm vết bệnh cũ hoạt động lại (NSW DPI).
Quản lý tổng hợp bệnh loét
1. Chọn giống và cây giống sạch
Theo UF/IFAS, bưởi chùm và chanh ta (chanh Mexico) rất mẫn cảm; chanh vàng, chanh không hạt và một số giống cam ở mức trung bình; quýt ít nhiễm nhất. Trồng mới nên mua cây giống, mắt ghép có nguồn gốc rõ ràng, không mang vết bệnh.
2. Trồng hàng cây chắn gió
UF/IFAS cho biết hàng chắn gió giảm gió trong khoảng 5–10 lần chiều cao của nó, không cần quá dày; giống mẫn cảm, vùng lộng gió càng nên có. Tuy vậy, thí nghiệm trên cam non ở Brazil (Behlau và cộng sự, 2008) thấy phun đồng giảm bệnh rõ còn chắn gió góp phần ít, nên đây chỉ là biện pháp hỗ trợ.
3. Quản lý sâu vẽ bùa trên các đợt lộc
UF/IFAS nhận định phòng sâu vẽ bùa trên đợt lộc hè đầu tiên giúp giảm áp lực bệnh đáng kể. Nên cho cây ra lộc tập trung để dễ bảo vệ; dùng thuốc trừ sâu có trong danh mục được phép, theo đúng nhãn.
4. Tỉa bỏ cành bệnh đúng cách
Cắt bỏ cành, lá bị nặng khi trời khô ráo, gom ra khỏi vườn và tiêu hủy, không vứt lại gốc.
Không tỉa đau, không làm rụng lá hàng loạt: UF/IFAS lưu ý việc này kích cây ra một đợt lộc lớn rất dễ nhiễm bệnh. Sau khi tỉa cần phun bảo vệ lộc mới.
5. Vệ sinh dụng cụ và người làm vườn
Nguyên tắc "đến sạch, đi sạch": khử trùng kéo, cưa, máy phun khi chuyển từ cây bệnh sang chỗ khác; tránh vào vườn lúc lá còn ướt; không mang cành lá, cây con từ vườn bệnh đi nơi khác.
6. Phun thuốc gốc đồng đúng lúc
Đồng chỉ có tác dụng phòng, không chữa được vết bệnh đã có; theo UF/IFAS, đồng bảo vệ trái tốt hơn bảo vệ lá. Vì vậy phải phun trước và trong lúc cây ra lộc, khi trái còn non và trước những đợt mưa gió. Trong điều kiện Florida, chương trình phun bảo vệ trái thường lặp lại khoảng 3 tuần một lần; mưa nhiều thì lớp đồng bị rửa trôi nhanh hơn.
Bà con có thể dùng các thuốc gốc đồng thương phẩm có trong danh mục được phép, pha theo hướng dẫn trên bao bì. Nhà vườn quen tự pha dung dịch Boóc-đô thì dùng Đồng sunfat (CuSO4.5H2O) kết hợp vôi theo đúng quy trình kỹ thuật, pha xong dùng ngay.
Lưu ý
Không lạm dụng đồng: UF/IFAS cảnh báo đồng tích tụ trong đất và có thể gây cháy, sạm vỏ trái. Chỉ phun vào giai đoạn cần bảo vệ.
Không phun lúc nắng gắt; nên thử trên vài cây trước khi phun cả vườn, nhất là khi phối trộn với thuốc khác.
Luôn đọc kỹ nhãn, tuân thủ liều lượng và thời gian cách ly trước thu hoạch.
Tóm lại
Bệnh loét lây theo mưa gió, vào qua vết thương và đường đục sâu vẽ bùa, hại nặng nhất ở lộc non, trái non. Kết hợp giống tốt, chắn gió, trừ sâu vẽ bùa, tỉa cành bệnh lúc khô ráo, vệ sinh dụng cụ và phun đồng đúng lúc sẽ giúp giữ vườn sạch bệnh, trái đẹp.
Bà con cần tư vấn thêm về chăm sóc cây có múi, cứ gọi số tư vấn trên website hoặc nhắn Zalo cho Chelate Asia nhé.
Tài liệu tham khảo: UF/IFAS (Đại học Florida) – 2026–2029 Florida Citrus Production Guide: Citrus Canker (M. M. Dewdney); NSW Department of Primary Industries (Úc) – Citrus canker, Primefact 1183, tái bản 2017; Business Queensland (Chính quyền Queensland, Úc) – Asiatic citrus canker, cập nhật 2026; Behlau F. và cộng sự – Copper sprays and windbreaks for control of citrus canker on young orange trees in southern Brazil, Crop Protection, 2008.
Ảnh minh họa: Timothy Schubert, Florida Department of Agriculture and Consumer Services, Bugwood.org, Wikimedia Commons (CC BY 3.0 US).